2026-2027
Geçen hafta sınıfımızla Aksaray'daki Sultanhanı Kervansarayı'nı gezdik. Rehberimiz bizi Selçuklulardan kalan bu yapının taç kapısının önünde karşıladı. Kapının taşlarındaki ince işlemelere hayran kaldık. Rehberimiz şöyle anlattı: "Yüzyıllar önce develerden ve atlardan oluşan uzun kervanlar, ipekten baharata kadar pek çok ticaret eşyasını uzak şehirlere taşırdı. Akşam olunca kervan, geceyi güvenle geçirmek için böyle bir yapıya sığınırdı. Yolcular burada bir iki gün konaklar, dinlendikten sonra yeniden yola koyulurdu." Sonra kapıdan geçip ortasında küçük bir mescit bulunan, üstü açık, dört yanı duvarlarla çevrili avluya girdik. Rehberimiz, yüklerin bu avluda indirildiğini, hayvanların burada sulandığını söyledi.
(Bu metin soru için hazırlanmıştır.)
1.1. Aşağıda metinde geçen bazı kelimelerin anlamları verilmiştir. Bu anlamlardan hareketle kelimeleri metinde bulup tabloya yazınız. (9 puan)
| Kelimenin anlamı | Kelime |
|---|---|
| Uzak yerlere yolcu ve ticaret eşyası taşıyan yük hayvanı katarı | ………………………… |
| Büyük bir yapının görkemli biçimde süslenmiş girişi | ………………………… |
| Bir yapının veya yapı grubunun ortasında kalan üstü açık, duvarla çevrili alan | ………………………… |
1.2. Metinde koyu yazılmış kelimenin ("konaklamak") anlamını metindeki ipuçlarından hareketle tahmin ediniz. Tahmininize yardımcı olan ipucunu da yazınız. (6 puan)
BİLMECE GECESİ
Kasım ayının soğuk bir akşamıydı. Elektrikler kesilince Deniz ile küçük kardeşi Can, mum ışığında ne yapacaklarını bilemeden oturuyorlardı. Onların sıkıldığını gören babaanneleri, çocukları sobanın yanına çağırdı: "Gelin bakalım, size kendi çocukluğumun oyununu öğreteyim." dedi. Babaanne, köyünde uzun kış gecelerinde komşuların bir evde toplandığını ve sırayla bilmece sorduğunu anlattı. Sonra ilk bilmeceyi sordu: "Ufacık mermer taşı, içinde beyler aşı." Can hemen "Taş!" diye bağırdı. Deniz biraz düşündükten sonra "Yumurta!" dedi ve bilmeceyi bildi. Az sonra elektrikler geldi ama kimse televizyonu açmak istemedi. O gece babaanne, torunlarına on bilmece daha sordu. Ertesi gün Deniz, sınıf panosunda bir "Bilmece Köşesi" hazırladı.
(Bu metin soru için hazırlanmıştır.)
2.1. Metindeki olayların nerede ve ne zaman geçtiğini yazınız. (5 puan)
2.2. Babaanneye göre bilmece oyunu, onun çocukluğunda köyde nasıl oynanırdı? Metinden hareketle yazınız. (5 puan)
2.3. Elektrikler geldikten sonra ve ertesi gün neler olduğunu metinden hareketle yazınız. (5 puan)
PERDEDEKİ RENKLİ GÖLGELER
Karagöz, yüzyıllardır sevilerek izlenen geleneksel bir Türk gölge oyunudur. Bu oyundaki figürlere tasvir denir. Tasvirler genellikle deve derisinden kesilir. Deri, ışık geçirecek kadar inceltilir ve kök boyalarla renklendirilir. Oyun, gerili beyaz bir perdenin arkasında oynatılır. Perdenin arkasındaki ışık, tasvirlerin renkli gölgelerini perdeye düşürür. Oyunu oynatan sanatçıya hayalî denir. Hayalî, tasvirleri onlara takılan çubuklarla hareket ettirir; bütün karakterleri de kendi sesiyle konuşturur. Karagöz oyunlarının konuları günlük hayattan alınır. Bu oyunlar seyirciyi güldürürken Türkçenin inceliklerini de gösterir. Karagöz, 2009 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne alınmıştır.
(Bu metin soru için hazırlanmıştır.)
3.1. Metnin konusunu yazınız. (5 puan)
3.2. Tasvirler nasıl hazırlanır? Metinden hareketle yazınız. (5 puan)
TAŞA YAZILAN TARİH: ORHUN YAZITLARI
Orhun Yazıtları, Türk dilinin bilinen en eski yazılı belgeleri arasında yer alır. Bu yazıtlar, bugünkü Moğolistan'da Orhun Irmağı'nın yakınlarında bulunan büyük taş anıtlardır. 8. yüzyılda Göktürkler döneminde dikilen yazıtlar, Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Yazıtlarda Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk'un hayatları ile Göktürklerin bağımsızlık mücadelesi anlatılır. Ayrıca Türk milletine birlik olma, çalışkan olma ve bağımsızlığını koruma öğütleri verilir. Orhun Yazıtları, Türkçenin o dönemde de güçlü ve zengin bir dil olduğunu gösterir. Bu nedenle yazıtlar, Türk dili ve tarihi için çok değerli bir mirastır.
(Bu metin soru için hazırlanmıştır.)
4.1. Bu bilgilendirici metnin içeriğini en iyi yansıtan üç anahtar kelimeyi yazınız. (6 puan)
| 1. Anahtar kelime | 2. Anahtar kelime | 3. Anahtar kelime |
|---|---|---|
| |
|
|
4.2. Sınıf arkadaşınız Mert, "ırmak" kelimesini de bu metnin anahtar kelimesi olarak seçmiştir. Mert'in seçiminin doğru olup olmadığını metinden hareketle gerekçesiyle açıklayınız. (4 puan)
Efe, proje ödevini yazdırmak için ablası Elif'e telefonundan mesaj göndermiştir. Aşağıdaki yazışmayı okuyunuz.
5.1. Efe'nin mesajlarında geçen yabancı kelimelerin Türkçe karşılıklarını tabloya yazınız. (5 puan)
| Yabancı kelime | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| online | |
| |
|
| laptop | |
| download (etmek) | |
| printer | |
5.2. Efe'nin ikinci mesajını, yabancı kelimeler yerine Türkçe karşılıklarını kullanarak yeniden yazınız. (5 puan)
Ayşe, cumartesi günü annesiyle semt pazarına gitmiş ve bu geziyi anlatan bir yazı yazmıştır.
6.1. Ayşe'nin yazısından alınan aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözleri, anlamı bozmadan bir deyim ya da ikilemeyle değiştirerek cümleleri yeniden yazınız. (8 puan)
- Tezgâhlarda birçok farklı renkte meyve ve sebze vardı.
- Kalabalıkta annemi göremeyince çok korktum.
- Pazarcı amca domatesleri büyük bir özenle poşete yerleştirdi.
- Eve döndüğümüzde çok yorulmuş bir hâlde koltuğa oturdum.
6.2. Görseldeki pazar yerini anlatan, en az beş cümlelik bir paragraf yazınız. Paragrafınızda 6.1'de kullandıklarınızdan farklı en az üç söz varlığı unsuru (deyim, ikileme, atasözü, kalıp söz, eş anlamlı kelime vb.) kullanınız ve bunların altını çiziniz. (12 puan)
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
Mert ile Elif, 24 Kasım Öğretmenler Günü için sınıfta bir tebrik kartı hazırlamaktadır.
7.1. Görseldeki hazırlıkla ilgili, virgülün aşağıda verilen görevlerine uygun birer cümle yazınız. (12 puan)
a) Sıralı cümleleri ayırma
b) Tırnak içinde olmayan alıntı cümlesini belirtme
c) Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul veya teşvik bildiren kelimeyi ayırma
7.2. Görseldeki hazırlıkla ilgili, aşağıda istenen yazım kurallarına uygun birer cümle yazınız. (8 puan)
a) Ayrı yazılan "de/da" bağlacının kullanıldığı bir cümle
b) Bitişik yazılan "-de/-da, -te/-ta" ekinin kullanıldığı bir cümle
c) Ayrı yazılan "ki" bağlacının kullanıldığı bir cümle
ç) Soru eki "mi"nin kullanıldığı bir cümle
| SORU NO | ÖĞRENME ÇIKTISI | BECERİLER |
|---|---|---|
| 1 | T.O.6.5. Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme | TAB2. Okuma; KB2.11. Gözleme Dayalı Tahmin Etme |
| 2 | T.O.6.6. Metnin yüzey anlamını belirleyebilme | TAB2. Okuma; KB2.4. Çözümleme |
| 3 | T.O.6.6. Metnin yüzey anlamını belirleyebilme | TAB2. Okuma; KB2.4. Çözümleme |
| 4 | T.O.6.16. Bilgilendirici metinde anahtar kelimeleri belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme | TAB2. Okuma; KB2.4. Çözümleme; KB2.17. Değerlendirme |
| 5 | T.O.6.21. Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme | TAB2. Okuma; KB2.4. Çözümleme |
| 6 | T.Y.6.18. Yazısını zenginleştirecek biçimde söz varlığını kullanabilme | TAB4. Yazma |
| 7 | T.Y.6.21. Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini uygulayabilme | TAB4. Yazma; KB2.17. Değerlendirme |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | TOPLAM |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 15 | 15 | 10 | 10 | 10 | 20 | 20 | 100 |
Doğru cevap:
- 1.1 (9 puan): Her doğru kelime 3 puandır (anlamlar TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten alınmıştır): 1. satır kervan (3 puan), 2. satır taç kapı (3 puan), 3. satır avlu (3 puan). Kelimenin metindeki ekli biçimiyle yazılması (ör. "kervanlar", "taç kapısının", "avluya") doğru kabul edilir. "Taç kapı" yerine yalnızca "kapı" yazan öğrenciye 1 puan verilir.
- 1.2 (6 puan): Metinden uygun bir ipucu yazma 3 puan: "geceyi güvenle geçirmek için böyle bir yapıya sığınırdı", "bir iki gün … dinlendikten sonra yeniden yola koyulurdu" gibi. Anlamı bağlama uygun tahmin etme 3 puan: Yolculuk sırasında bir yerde durup geçici olarak kalmak, gecelemek, dinlenmek için bir süre kalmak (TDK: "Yolculuk sırasında bir yerde durup geçici bir süre yaşamak; inmek, kalmak."). Yalnızca "dinlenmek" ya da "uyumak" yazan cevaba anlam için 1 puan verilir.
Örnek doğru cevap:
1.1. kervan; taç kapı; avlu.
1.2. İpucu: Kervanın geceyi geçirmek için kervansaraya sığındığı ve yolcuların burada bir iki gün dinlendikten sonra yeniden yola koyulduğu söyleniyor. Tahminim: "Konaklamak", yolculuk sırasında bir yerde geçici olarak kalmak, gecelemek demektir.
Yanlış cevap: 1.1'de anlamla uyuşmayan kelimeleri yazmak (ör. kervan yerine "rehber", taç kapı yerine "mescit", avlu yerine "kervansaray") puan almaz. 1.2'de "konaklamak" için "yola çıkmak, yolculuk etmek, yük taşımak" gibi metinle uyuşmayan anlamlar vermek ve ipucu olarak ilgisiz cümleler yazmak yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 2.1 (5 puan): Yer: evde, sobanın yanında (2 puan). Zaman: kasım ayının soğuk bir akşamı, elektrikler kesildiğinde (3 puan). Yalnızca "akşam" ya da yalnızca "kasım ayında" yazan cevaba zaman için 2 puan verilir.
- 2.2 (5 puan): Uzun kış gecelerinde (2 puan) komşuların bir evde toplanıp sırayla bilmece sorduğunu (3 puan) belirten cevaplar.
- 2.3 (5 puan): Elektrikler gelince kimsenin televizyonu açmak istemediğini ve babaannenin torunlarına on bilmece daha sorduğunu yazma (3 puan). Ertesi gün Deniz'in sınıf panosunda bir "Bilmece Köşesi" hazırladığını yazma (2 puan).
Örnek doğru cevap:
2.1. Olaylar evde, sobanın yanında geçmektedir. Olayların zamanı kasım ayının soğuk bir akşamı, elektriklerin kesildiği zamandır.
2.2. Babaannenin köyünde uzun kış gecelerinde komşular bir evde toplanır, sırayla birbirlerine bilmece sorarlardı.
2.3. Elektrikler gelince kimse televizyonu açmak istemedi; babaanne torunlarına on bilmece daha sordu. Ertesi gün Deniz, sınıf panosunda bir "Bilmece Köşesi" hazırladı.
Yanlış cevap: Olayların "köyde, yaz akşamı, okulda" geçtiğini yazmak; oyunun "televizyonda, okulda öğretmenle" oynandığını söylemek; elektrikler gelince "çocukların televizyon izlediğini" ya da Deniz'in "evde bilmece köşesi hazırladığını" yazmak metinle uyuşmadığı için puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 3.1 (5 puan): Geleneksel Türk gölge oyunu Karagöz'ün (tasvirlerinin, oynatılışının) tanıtılması ya da "Karagöz gölge oyunu ve özellikleri" anlamına gelen cevaplar 5 puan alır. Yalnızca "tasvirler" ya da yalnızca "UNESCO" gibi bir ayrıntıyı konu olarak yazan cevaplara 1 puan verilir.
- 3.2 (5 puan): Tasvirlerin genellikle deve derisinden kesildiğini (2 puan), derinin ışık geçirecek kadar inceltildiğini (2 puan) ve kök boyalarla renklendirildiğini (1 puan) yazma.
Örnek doğru cevap:
3.1. Metnin konusu, geleneksel Türk gölge oyunu Karagöz ve bu oyunun nasıl oynatıldığıdır.
3.2. Tasvirler genellikle deve derisinden kesilir. Deri, ışık geçirecek kadar inceltilir ve kök boyalarla renklendirilir.
Yanlış cevap: Konuyu "UNESCO listesi", "kök boyalar" gibi tek bir ayrıntıyla açıklamak; tasvirlerin "kâğıttan, tahtadan" yapıldığını ya da "kalın deriden" hazırlandığını yazmak metinle uyuşmadığı için puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 4.1 (6 puan): Metnin konusunu ve ana düşüncesini yansıtan her uygun anahtar kelime ya da kelime grubu 2 puandır. Kabul edilen cevaplar: Orhun Yazıtları (yazıt), Göktürkler (Göktürk alfabesi), Türk dili (Türkçe), yazılı belge, tarih, bağımsızlık, miras. Aynı kavramı tekrar eden ikinci kelimeye (ör. "yazıt" ve "Orhun Yazıtları") ayrıca puan verilmez.
- 4.2 (4 puan): Mert'in seçiminin doğru olmadığını belirtme (1 puan). "Irmak" kelimesinin yalnızca yazıtların bulunduğu yeri anlatan bir ayrıntı olduğunu, metnin ise Orhun Yazıtları'nı ve bu yazıtların Türk dili ve tarihi için önemini anlattığını, bu nedenle ırmak kelimesinin metnin içeriğini yansıtmadığını açıklama (3 puan). Gerekçesi eksik ya da yalnızca "Irmak önemli değil." biçiminde olan cevaplara gerekçe için 1 puan verilir.
Örnek doğru cevap:
4.1. Orhun Yazıtları; Göktürk alfabesi; Türk dili.
4.2. Mert'in seçimi doğru değildir. Metinde "ırmak" kelimesi yalnızca yazıtların nerede bulunduğunu anlatırken geçmektedir. Metin ise Orhun Yazıtları'nın ne olduğunu ve Türk dili ile tarihi için neden önemli olduğunu anlatmaktadır. Bu yüzden ırmak, metnin içeriğini yansıtan bir anahtar kelime değildir.
Yanlış cevap: 4.1'de metnin ana düşüncesini yansıtmayan ayrıntıları anahtar kelime olarak yazmak (ör. "ırmak", "Moğolistan", "vezir", "8. yüzyıl", "taş") puan almaz. 4.2'de Mert'in seçiminin doğru olduğunu söylemek ya da gerekçe olarak metinle ilgisi olmayan açıklamalar yapmak yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 5.1 (5 puan): Her doğru karşılık 1 puandır. online: çevrim içi (TDK: "Bir bilgisayarın sunucuya ve bilgisayar ağına bağlı olarak çalışır olma durumu"); "bağlı, ağda" gibi cevaplar da doğru kabul edilir. e-mail: e-posta (elektronik posta). laptop: dizüstü bilgisayar. download (etmek): indirmek (TDK, "indirmek" maddesi: "…genel ağ üzerinden bilgisayar, telefon ve tablet gibi araçlara kaydetmek"). printer: yazıcı.
- 5.2 (5 puan): "Laptopundan" yerine "dizüstü bilgisayarından" (1 puan), "download edip" yerine "indirip" (1 puan), "printerdan" yerine "yazıcıdan" (1 puan) kullanma; eklerin doğru getirildiği ve mesajın anlamının korunduğu bir cümle kurma (2 puan).
Örnek doğru cevap:
5.1. online: çevrim içi; e-mail: e-posta; laptop: dizüstü bilgisayar; download etmek: indirmek; printer: yazıcı.
5.2. Dizüstü bilgisayarından indirip yazıcıdan çıkarır mısın?
Yanlış cevap: Yabancı kelimeyi Türkçe okunuşuyla yazmak (ör. "onlayn", "imeyl", "printır"), anlamca uymayan karşılıklar vermek (ör. printer için "fotokopi", download için "yüklemek, göndermek", laptop için "tablet") ve 5.2'de yabancı kelimelerden herhangi birini olduğu gibi bırakmak ilgili ölçütte puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 6.1 (8 puan): Her cümle 2 puandır. Altı çizili söz, cümlenin anlamını bozmadan uygun bir deyim ya da ikilemeyle değiştirilmişse 2 puan; anlamı koruyan ama deyim ya da ikileme olmayan bir kelimeyle değiştirilmişse (ör. "dikkatle", "yorgun") 1 puan verilir. Örnek doğru cevaplar: 1. renk renk, çeşit çeşit, türlü türlü (ikileme); "rengârenk" kelimesi de kabul edilir. 2. yüreğim ağzıma geldi (deyim; TDK: "birdenbire çok korkmak"); korkudan tir tir titredim (deyim; TDK, tir tir titremek: "çok üşümek; çok korkmak"). 3. özene bezene (ikileme; TDK: "Özenli bir biçimde, itina ile"). 4. yorgun argın (ikileme; TDK: "Çok yorulmuş, gücü kalmamış bir biçimde"), pestilim çıkmış bir hâlde (deyim; TDK, pestili çıkmak: "çok yorulmak").
- 6.2 (12 puan): Her söz varlığı unsuru 3 puandır (3 × 3 = 9 puan): unsur anlamına ve bağlama uygun kullanılmışsa 3 puan, kullanılmış ama bağlama uymuyorsa 1 puan. 6.1'deki unsurların aynısı tekrar kullanılırsa puan verilmez. Görseldeki pazar yeriyle uyumlu, anlam bütünlüğü olan en az beş cümlelik bir paragraf 3 puan; beş cümleden az ya da görselle ilgisi zayıf paragraf 1 puan. Yazım ve noktalama yanlışları anlamı bozmadıkça bu soruda puan kırma nedeni değildir.
Örnek doğru cevap:
6.1. 1. Tezgâhlarda renk renk meyve ve sebze vardı. 2. Kalabalıkta annemi göremeyince yüreğim ağzıma geldi. 3. Pazarcı amca domatesleri özene bezene poşete yerleştirdi. 4. Eve döndüğümüzde yorgun argın koltuğa oturdum.
6.2. Cumartesi sabahı pazar yeri çok kalabalıktı. Tezgâhlarda kıpkırmızı domatesler, turuncu portakallar ve yeşil elmalar sıra sıra dizilmişti. Kasım ayı olduğu için tezgâhlarda çilek yoktu; oysa ben çilek almaya can atıyordum. Elma tezgâhındaki pazarcı, "Buyurun, buyurun!" diye seslenerek müşterileri çağırıyordu. Annem portakalları seçerken pazarcı amcayla tatlı tatlı sohbet etti. Alışverişimiz bitince pazarcı amca güler yüzle "Güle güle yiyin!" dedi. Pazardan ayrılırken hem filemiz hem de içimiz neşeyle dolmuştu. (Söz varlığı unsurları 9 + Paragraf 3 = 12 puan)
Yanlış cevap: 6.1'de anlamı değiştiren ifadeler kullanmak (ör. 2. cümlede "çok sevindim", 4. cümlede "dinlenmiş bir hâlde") ya da altı çizili sözü olduğu gibi bırakmak puan almaz. 6.2'de söz varlığı unsurlarını anlamına aykırı kullanmak, görselle ilgisi olmayan bir metin yazmak ya da yalnızca kelimeleri alt alta sıralamak ilgili ölçütlerde puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap:
- 7.1 (12 puan): Her cümle 4 puandır: virgülün istenen görevde ve doğru yerde kullanılması 3 puan; cümlenin anlamlı olması ve görseldeki hazırlıkla ilgili olması 1 puan. a) Yüklemleri ayrı iki cümle virgülle ayrılmalıdır. b) Tırnak içine alınmayan alıntı cümlesinden sonra, "dedi, diye sordu" gibi ifadelerden önce virgül konmalıdır. c) "Evet, hayır, peki, tamam, haydi" gibi kelimelerden sonra virgül konmalıdır.
- 7.2 (8 puan): Her cümle 2 puandır: istenen yapının kurala uygun yazılması 1 puan, cümlenin anlamlı ve görseldeki hazırlıkla ilgili olması 1 puan. a) "de/da" bağlacı ayrı yazılmalıdır (ör. "Elif de"). b) Bulunma hâl eki bitişik yazılmalıdır (ör. "sınıfta, masada"). c) "ki" bağlacı ayrı yazılmalıdır (ör. "öyle … ki"). ç) Soru eki "mi" ayrı yazılmalı, kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne uymalıdır (ör. "güzel mi", "hazır mı").
Örnek doğru cevap:
7.1. a) Mert kartın kenarlarını boyadı, Elif çiçekleri yapıştırdı. b) Öğretmenimiz bu kartı çok sevecek, dedi Elif. c) Evet, kartı ders başında öğretmenimize birlikte vereceğiz.
7.2. a) Mert de kartın üzerine bir şiir yazdı. b) Kartı sınıfta, büyük masanın üzerinde hazırladık. c) Kartı öyle güzel süsledik ki herkes çok beğendi. ç) Kartı öğretmenimize teneffüste mi verelim?
Yanlış cevap: 7.1'de virgülü istenen görevden farklı bir görevde kullanmak (ör. sıralı cümleler istenirken yalnızca "Mert, Elif ve ben" gibi bir sıralama yapmak) ya da virgül kullanmamak ilgili cümlede puan almaz. 7.2'de "de" bağlacını bitişik ("Mertde"), bulunma hâl ekini ayrı ("sınıf ta"), "ki" bağlacını bitişik ("süsledikki") ya da "mi" soru ekini bitişik ("güzelmi") yazmak yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.