Doğru cevap:

• 1.1 (5 puan): Ay’ın atmosferinin yok denecek kadar ince olduğunu belirtme (2 puan). Bu nedenle Ay’da rüzgâr ve yağış gibi hava olaylarının gerçekleşmediğini yazma (2 puan). İzleri silecek, örtecek ya da aşındıracak bir etki olmadığı için izlerin uzun yıllar değişmeden kaldığı sonucuna ulaşma (1 puan).
• 1.2 (5 puan): Dünya’nın kalın bir atmosferi olduğunu, Dünya’ya yaklaşan gök taşlarının büyük kısmının atmosferde yanarak ya da parçalanarak yüzeye ulaşamadığını açıklama (3 puan). Dünya’da oluşan kraterlerin de rüzgâr, yağmur gibi hava olaylarıyla zamanla aşınıp örtüldüğünü yazma (2 puan).
• 1.3 (5 puan): Ay yüzeyine günümüzde de gök taşlarının düşmeye devam ettiğini belirtme (3 puan). Ay’ın çok ince atmosferi gök taşlarına karşı koruma sağlamadığı için Ay yüzeyinin değişmeye, krater sayısının artmaya devam ettiğini ya da Ay’da çalışacak astronotlar ve araçlar için gök taşlarının bir tehlike olduğunu yazma (2 puan).

Örnek doğru cevap:

1.1. Ay’ın atmosferi yok denecek kadar incedir. Bu yüzden Ay’da rüzgâr esmez, yağmur yağmaz. İzleri silecek ya da örtecek bir şey olmadığı için astronotların ayak izleri ve tekerlek izleri yıllardır bozulmadan durur.

1.2. Dünya’nın atmosferi kalındır. Dünya’ya gelen gök taşlarının çoğu atmosferde yanarak parçalanır ve yüzeye ulaşamaz. Yüzeye düşen gök taşlarının oluşturduğu kraterler de rüzgâr ve yağmurla zamanla aşınır, örtülür. Bu nedenle Dünya’da çok az krater görülür.

1.3. Ay’a hâlâ gök taşları düşmektedir. Ay’ın atmosferi çok ince olduğu için gök taşları yüzeye ulaşır ve yeni kraterler oluşturur. Bu nedenle Ay yüzeyindeki krater sayısı artmaya devam eder.

Yanlış cevap: “İzler bozulmaz çünkü Ay’da yer çekimi yoktur.”, “Ay’da insan yaşamadığı için izler bozulmaz.”, “Dünya’ya gök taşı düşmez.”, “Dünya Ay’dan büyük olduğu için kraterleri görünmez.”, “Ay’daki kraterler eskiden oluşmuştur, artık yeni krater oluşmaz.” gibi cevaplar puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

• 2.1 (5 puan): Ay’da gündüz ile gece arasında çok büyük bir sıcaklık farkı olduğunu belirtme (2 puan). Malzemelerin hem çok yüksek hem de çok düşük sıcaklıklara dayanıklı olması ve ısıyı iyi yalıtarak (geçirmeyerek) üssün ve giysinin içindeki sıcaklığı uygun tutması gerektiğini yazma (3 puan).
• 2.2 (5 puan): Ay kendi etrafında yaklaşık 27 günde döndüğü için üssün bulunduğu yerde gündüzün yaklaşık iki hafta (13-15 gün), gecenin de yaklaşık iki hafta süreceğini tahmin etme (2 puan). Yaklaşık iki hafta süren gece boyunca güneş ışığı olmadığı için güneş panellerinin elektrik üretemeyeceğini belirtme (2 puan). Gündüz üretilen enerjinin pillerde (bataryalarda) depolanması, gece için yedek bir enerji kaynağı bulundurulması gibi uygun bir çözüm önerme (1 puan). Bilgi: Ay’ın Güneş etrafındaki hareketi nedeniyle Ay’daki bir yerde gündüz aslında yaklaşık 14,8 gün sürer; 13-15 gün arası ya da “yaklaşık iki hafta” cevapları doğru kabul edilir.
• 2.3 (5 puan): Yaklaşık 365 gün 6 saat (1 yıl) cevabı (2 puan). Ay’ın Dünya etrafında dolanırken Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında da dolandığını, bu nedenle Güneş etrafındaki turunu Dünya ile aynı sürede tamamladığını açıklama (3 puan).

Örnek doğru cevap:

2.1. Ay’da gündüz çok sıcak, gece çok soğuktur; aradaki fark çok büyüktür. Bu yüzden üssün duvarları ve astronot giysileri hem çok sıcağa hem çok soğuğa dayanıklı, ısıyı geçirmeyen (yalıtkan) malzemelerden yapılmalıdır.

2.2. Ay kendi etrafında yaklaşık 27 günde döndüğü için üssün olduğu yerde yaklaşık 2 hafta gündüz, 2 hafta gece olur. Gece boyunca güneş ışığı olmadığından güneş panelleri elektrik üretemez. Gündüz üretilen elektrik büyük pillerde depolanıp gece kullanılabilir.

2.3. Ay, Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında dolanır. Bu nedenle Güneş etrafındaki bir turunu Dünya ile aynı sürede, yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlar.

Yanlış cevap: Malzemelerin yalnızca “sağlam” ya da “hafif” olması gerektiğini yazmak; gündüzün “24 saat”, “12 saat” ya da “27 gün” süreceğini söylemek; güneş panellerinin gece de çalışacağını yazmak; Ay’ın Güneş etrafındaki turunun “27 gün 8 saat” ya da “29,5 gün” sürdüğünü söylemek puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

• 3.1 (5 puan): Nohut tanesi cevabı (2 puan). Dünya’nın çapı Ay’ın çapının yaklaşık 4 katı olduğundan Ay modelinin çapının 4 cm ÷ 4 = 1 cm olması gerektiğini, nohut tanesinin çapının 1 cm olduğunu açıklama (3 puan).
• 3.2 (5 puan): 4 cm × 109 = 436 cm (yaklaşık 4,4 m) cevabı (3 puan). 436 cm, 3 m (300 cm) tavan yüksekliğinden büyük olduğu için Güneş modelinin sınıfa sığmayacağını belirtme (2 puan).
• 3.3 (5 puan): Doğru yönü: Gök cisimlerinin büyüklük sırasının (Güneş > Dünya > Ay) ve Dünya ile Ay arasındaki oranın doğru olduğunu belirtme (2 puan). Hatalı yönü: Portakalın çapının (8 cm) pinpon topunun çapının yalnızca 2 katı olduğunu; Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık 109 katı olduğu için Güneş modelinin olması gerekenden çok küçük kaldığını, Güneş ile Dünya arasındaki büyüklük oranının yanlış gösterildiğini açıklama (3 puan). Bilgi: Güneş’in hacmi yaklaşık 1,3 milyon Dünya’nın hacmine, Dünya’nın hacmi ise yaklaşık 50 Ay’ın hacmine eşittir.

Örnek doğru cevap:

3.1. Ay için nohut tanesini seçmelidir. Dünya’nın çapı Ay’ın çapının yaklaşık 4 katıdır. Pinpon topu 4 cm olduğuna göre Ay modeli 4 ÷ 4 = 1 cm olmalıdır. Nohut tanesi 1 cm’dir.

3.2. Güneş modelinin çapı 4 × 109 = 436 cm, yani yaklaşık 4,4 m olmalıdır. Sınıfın tavanı yaklaşık 3 m yüksekliğinde olduğu için Güneş modeli sınıfa sığmaz.

3.3. Modelde Güneş en büyük, Ay en küçük gösterildiği için büyüklük sırası doğrudur; Dünya ile Ay’ın oranı da doğrudur. Ancak portakal pinpon topunun yalnızca 2 katı büyüklüktedir. Güneş’in çapı Dünya’nınkinin yaklaşık 109 katı olduğu için portakal Güneş’i göstermek için çok küçüktür.

Yanlış cevap: Ay için misket, ceviz ya da portakal seçmek; Güneş modelinin çapını 109 cm, 113 cm ya da 4 cm × 4 = 16 cm gibi yanlış işlemlerle bulmak; “Güneş modeli sınıfa sığar.” demek; kardeşin modelini “Tamamen doğrudur.” ya da “Güneş, Dünya’dan küçük gösterilmiştir.” diye değerlendirmek puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

• 4.1 (6 puan): Her öğrenci için hareketlerin ve yönlerin tamamı doğru yazıldığında 2 puan:
• Deniz (Güneş): Kendi etrafında dönme; saatin dönme yönünün tersine (2 puan).
• Mert (Dünya): Kendi etrafında dönme ve Deniz’in etrafında dolanma; ikisi de saatin dönme yönünün tersine (2 puan).
• Ada (Ay): Kendi etrafında dönme, Mert’in etrafında dolanma ve Mert ile birlikte Deniz’in etrafında dolanma; hepsi saatin dönme yönünün tersine (2 puan). Hareketleri doğru, yönü eksik ya da yanlış yazılan öğrenci için 1 puan verilir.
• 4.2 (4 puan): Hayır cevabı (1 puan). Ay’ın Dünya’nın etrafında dolandığını ve Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında dolandığını, Dünya’dan ayrı bir yolda Güneş’in etrafında dolanmadığını; Ada’nın Mert’in etrafında dolanmaya devam ederken onunla birlikte Deniz’in etrafında hareket etmesi gerektiğini açıklama (3 puan).
• 4.3 (5 puan): Öğrencilerin büyüklükleri birbirine yakın olduğu için modelin Güneş, Dünya ve Ay’ın hacimsel büyüklükleri arasındaki farkı göstermediğini; gerçekte Güneş’in Dünya’dan, Dünya’nın da Ay’dan çok daha büyük olduğunu açıklama (3 puan). Büyüklük farkını gösterecek uygun bir öneri, örneğin Deniz’in çok büyük bir balon, Mert’in orta büyüklükte bir top, Ada’nın küçük bir top taşıması (2 puan).

Örnek doğru cevap:

4.1. Deniz, kendi etrafında saatin dönme yönünün tersine döner. Mert, kendi etrafında döner ve Deniz’in etrafında dolanır; iki hareket de saatin dönme yönünün tersinedir. Ada, kendi etrafında döner, Mert’in etrafında dolanır ve Mert ile birlikte Deniz’in etrafında dolanır; bu hareketlerin hepsi saatin dönme yönünün tersinedir.

4.2. Hayır, doğru temsil etmez. Ay, Dünya’nın etrafında dolanırken Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında dolanır. Ada, Mert’in etrafında dönmeye devam etmeli ve Mert ile birlikte Deniz’in etrafında hareket etmelidir.

4.3. Öğrencilerin boyları birbirine yakın olduğu için model, Güneş’in Dünya’dan ve Dünya’nın Ay’dan çok daha büyük olduğunu göstermez. Deniz çok büyük bir balon, Mert orta boy bir top, Ada da küçük bir top taşıyarak bu eksiklik giderilebilir.

Yanlış cevap: Deniz’in (Güneş’in) hiç hareket etmediğini, Mert’in yalnızca dolanma ya da yalnızca dönme hareketi yaptığını yazmak; yönleri “saatin dönme yönünde” diye belirtmek; Ada’nın hareketinin doğru olduğunu söylemek; modelin eksikliğini “öğrenciler yavaş yürüyor” gibi büyüklükle ilgisiz bir nedene bağlamak puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

• 5.1 (6 puan): Her dinamometre için 2 puan: K: 10 N ÷ 10 bölme = 1 N; L: 40 N ÷ 8 bölme = 5 N; M: 100 N ÷ 10 bölme = 10 N.
• 5.2 (6 puan): Her ölçüm için 2 puan: Kalemlik 4 bölme × 1 N = 4 N; su şişesi 3 bölme × 5 N = 15 N; okul çantası 4 bölme × 10 N = 40 N.
• 5.3 (8 puan): “10 N” ifadesinin K dinamometresinin ölçebileceği en büyük kuvvetin 10 N (newton) olduğunu gösterdiğini yazma (4 puan). Okul çantasının uyguladığı kuvvetin (40 N) K dinamometresinin ölçebileceği en büyük değerden (10 N) büyük olduğunu, bu nedenle ölçümün yapılamayacağını, dinamometrenin yayının aşırı uzayarak esneklik özelliğini kaybedebileceğini ve dinamometrenin bozulabileceğini; bu yüzden uygun olmadığını açıklama (4 puan).

Örnek doğru cevap:

5.1. K dinamometresinin bir bölmesi 10 ÷ 10 = 1 N, L dinamometresinin bir bölmesi 40 ÷ 8 = 5 N, M dinamometresinin bir bölmesi 100 ÷ 10 = 10 N’dur.

5.2. Kalemlik 4 N, su şişesi 15 N, okul çantası 40 N’luk kuvvet uygulamaktadır.

5.3. “10 N” ifadesi, K dinamometresiyle en fazla 10 N’luk kuvvet ölçülebileceğini gösterir. Okul çantası 40 N’luk kuvvet uyguladığı için K dinamometresine asılması uygun değildir. Yay aşırı uzar, esnekliğini kaybeder ve dinamometre bozulur.

Yanlış cevap: Bölme değerini bulurken bölme sayısını yanlış saymak (ör. L için 40 ÷ 10 = 4 N demek); kuvvet değerlerini bölme sayısı olarak yazmak (ör. su şişesi için “3 N”); “10 N” ifadesini “dinamometrenin 10 bölmesi vardır” ya da “dinamometrenin uzunluğu 10 cm’dir” diye açıklamak; çantanın K dinamometresiyle ölçülebileceğini söylemek puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

• 6.1 (5 puan): 3 şişe için 15 N (2 puan), 4 şişe için 8 cm (2 puan). Her şişe eklendiğinde dinamometrenin gösterdiği değerin 5 N, yayın uzamasının 2 cm arttığını açıklama (1 puan).
• 6.2 (5 puan): Makarna paketinin yayı 2 cm uzattığı için 5 N’luk, elma torbasının yayı 8 cm uzattığı için 20 N’luk kuvvet uyguladığını belirleme (3 puan). 20 ÷ 5 = 4 işlemiyle elma torbasının uyguladığı kuvvetin 4 kat büyük olduğunu bulma (2 puan).
• 6.3 (5 puan): Esneklik cevabı (2 puan). Yay eski hâline döndüğü için dinamometrenin her ölçümden sonra yeniden sıfırı gösterdiğini, böylece dinamometre ile defalarca ve doğru ölçüm yapılabildiğini açıklama (3 puan).
• 6.4 (5 puan): Kuvvetin büyüklüğünün, dinamometreye asılan cismin yayı uzatma miktarına bakılarak belirlendiğini yazma (2 puan). Yay ne kadar çok uzarsa kuvvetin o kadar büyük olduğunu, eşit kuvvet artışlarının eşit uzamalar oluşturduğunu belirtme (2 puan). Ölçülen değerin dinamometrenin göstergesinden okunduğunu ve newton (N) birimiyle ifade edildiğini yazma (1 puan).

Örnek doğru cevap:

6.1. Her şişe eklendiğinde değer 5 N, uzama 2 cm artmaktadır. Bu yüzden 3 şişe asıldığında dinamometre 15 N’u gösterir; 4 şişe asıldığında yay 8 cm uzar.

6.2. Tabloya göre yay 2 cm uzadığında kuvvet 5 N, 8 cm uzadığında 20 N’dur. Makarna paketi 5 N, elma torbası 20 N’luk kuvvet uygular. 20 ÷ 5 = 4 olduğu için elma torbasının uyguladığı kuvvet 4 kat büyüktür.

6.3. Bu özellik esnekliktir. Yay eski hâline döndüğü için dinamometre her ölçümden sonra yeniden sıfırı gösterir. Böylece dinamometreyle tekrar tekrar doğru ölçüm yapılabilir.

6.4. Dinamometreye bir cisim asıldığında cisim yaya kuvvet uygular ve yay uzar. Kuvvet ne kadar büyükse yay o kadar çok uzar. Yayın uzamasıyla hareket eden gösterge, kuvvetin büyüklüğünü newton (N) cinsinden gösterir.

Yanlış cevap: 3 şişe için 12 N ya da 4 şişe için 10 cm gibi örüntüye uymayan değerler yazmak; elma torbasının kuvvetini 8 N, kat sayısını 6 bulmak; yayın özelliğine “sertlik”, “dayanıklılık” ya da “ağırlık” demek; kuvvetin büyüklüğünü “cismin boyutuna bakarak” ya da “cismi elle tartarak” belirlediğini yazmak puan almaz. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.