Doğru cevap:

1.1. Tablodaki her hücrenin doğru doldurulması 1 puandır (6 × 1 = 6 puan):

Anlamı aynı olan farklı ifadeler (ör. iskân-ı beyt için “ev tutmak, yaşamak”; bî-behre için “nasibi olmayan”) doğru kabul edilir.

1.2. Diyalogdan iki yanlış anlama örneğinin yazılması (2 × 1 = 2 puan): “buralı” sözünün “Mora’lı”, “mahalleli” sözünün “mahallebi”, “iskân-ı beyt” sözünün “iskelede bitlenmek”, “hane-ber-dûş” sözünün “Muş” ile karıştırılması. Yanlış anlamaların kelimeler arasındaki ses benzerliğine (ses benzerliğine dayalı söz oyununa) dayandığının belirtilmesi (2 puan). Bu yanlış anlamaların metne güldürü (mizah) ögesi kattığının ve Çelebi’nin Arapça, Farsça kelimelerle yüklü süslü dili ile Karagöz’ün halk dili arasındaki farkı, dolayısıyla iletişimdeki kopukluğu gösterdiğinin açıklanması (2 puan).

1.3. Açık iletinin yazılması (3 puan): Çelebi, Karagöz’e nereli olduğunu ve nerede oturduğunu sormakta; Karagöz ise Çelebi’nin ağır ve süslü sözlerini yanlış anlayarak (ya da anlamazdan gelerek) gülünç cevaplar vermektedir. Bu yüzden iki kişi bir türlü anlaşamamaktadır. Örtük iletinin yazılması (3 puan): İletişimde karşımızdakinin anlayabileceği sade, açık ve anlaşılır bir dil kullanılmalıdır; yabancı kelimelerle süslenmiş, özentili bir dil iletişimi engeller. (Toplumdaki farklı kesimlerin dilleri arasındaki uçurumun eleştirildiğini belirten cevaplar da doğru kabul edilir.) Örtük iletinin metinden bir örnekle desteklenmesi (2 puan): Çelebi “iskân-ı beyt” yerine “Yani, nerede oturursunuz?” diye sade bir dille sorunca Karagöz’ün soruyu hemen anlayıp cevap vermesi ya da Karagöz’ün “hane-ber-dûş”, “mahalleli” gibi sözleri anlamayıp “Muş”, “mahallebi” demesi.

Örnek doğru cevap:

1.1. İskân-ı beyt etmek: bir yerde oturmak, ev tutmak. İpucu: Çelebi’nin sorusunu “Yani, nerede oturursunuz?” diye açıklaması. Hane-ber-dûş: evsiz barksız. İpucu: Karagöz’ün “Yerim yurdum yok.” demesi. Bî-behre: nasipsiz, yoksun. İpucu: Karagöz’ün söylenenleri sürekli yanlış anlaması ve Çelebi’nin buna sitem etmesi.

1.2. Karagöz, “mahalleli” sözünü “mahallebi” ile, “hane-ber-dûş” sözünü de “Muş” ile karıştırmıştır. Bu yanlış anlamalar kelimeler arasındaki ses benzerliğine dayanır. Böylece metinde güldürü ögesi oluşur; ayrıca Çelebi’nin süslü, yabancı kelimelerle dolu dili ile Karagöz’ün halk dili arasındaki fark ortaya çıkar.

1.3. Açık ileti: Çelebi, Karagöz’e nereli olduğunu ve nerede oturduğunu sorar; Karagöz ise Çelebi’nin süslü sözlerini yanlış anlayıp gülünç cevaplar verir, bu yüzden ikisi bir türlü anlaşamaz. Örtük ileti: İletişimde karşımızdakinin anlayabileceği sade ve açık bir dil kullanmalıyız; özentili ve yabancı kelimelerle dolu bir dil insanların anlaşmasını zorlaştırır. Nitekim Çelebi “Nerede iskân-ı beyt edersiniz?” diye sorduğunda Karagöz soruyu anlamamış, Çelebi “Yani, nerede oturursunuz?” deyince hemen cevap vermiştir.

Yanlış cevap:

1.1. İfadelerin bağlamla uyuşmayan anlamlarla açıklanması (ör. “hane-ber-dûş” için “Muşlu”, “bî-behre” için “bilgili”) ve diyalogda yer almayan ipuçlarının yazılması yanlış kabul edilir.

1.2. Metinde bulunmayan örneklerin yazılması, yanlış anlamaların ses benzerliğine dayandığının belirtilmemesi ve yalnızca “Karagöz cahildir.” gibi açıklamasız cevaplar yanlış kabul edilir.

1.3. Açık ve örtük iletinin yer değiştirmesi, metinle ilgisi olmayan iletilerin yazılması (ör. “İnsan her zaman çalışmalıdır.”) ve örtük iletinin metinden bir örnekle desteklenmemesi yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. Her kelimenin metindeki anlamının doğru belirlenmesi 2 puandır (4 × 2 = 8 puan):

• tahlil: 2. anlam (“Çözümleme.”) (2 puan)
• kaynaşmak: 2. anlam (“Çok kalabalık ve hareketli olmak, hareket etmek.”) (2 puan)
• idealizm: 1. anlam (“Ülkücülük.”) (2 puan)
• vaka: 1. anlam (“Olay.”) (2 puan)

Bir kelime için birden fazla anlam numarasının yazılması durumunda o kelimeye puan verilmez.

2.2. “Mazi koridoru” ifadesiyle romanda her kişinin geçmişinin, yetişme biçiminin (terbiyesinin) ve ilgilerinin uzun uzun anlatıldığı, asıl olaya ancak bu bölümden geçilerek ulaşılan anlatım kastedilmektedir (3 puan). Karşılaştırma yönü (3 puan): Rus romanlarında kişilerin geçmişine ve iç dünyasına geniş yer verildiği için anlatım derin ve psikolojiktir; Fransız romanlarında ise bu “koridor” yoktur, yalnızca olayın yüzeyi (sathı) anlatılır. Yani iki roman geleneği kişileri ele alış biçimi (kişilerin geçmişini ve ruh dünyasını anlatıp anlatmama) bakımından karşılaştırılmıştır.

2.3. Yazarın iyi bir romanda aradığı özelliklerden ikisinin yazılması (2 × 1 = 2 puan): Canlı, gerçek insanlara benzeyen kişilerin bulunması; kişilerin ruh dünyasının derinlemesine (psikolojik olarak) çözümlenmesi; kişilerin anlatıcının aktarmasıyla değil kendi konuşmaları ve hareketleriyle görünmesi; kişilerin geçmişine ve yetişme biçimine yer verilmesi; aşk gibi tek bir konunun soyut biçimde işlenmemesi. Mektup türünün işleviyle ilgili açıklama (4 puan): Mektupların yalnızca haber alıp vermeye yarayan yazılar olmadığının; yazarın okuduğu eserlere, edebiyata ve sanata ilişkin düşüncelerini paylaştığı, yazarın düşünce dünyasını ve yazıldığı dönemin edebiyat hayatını yansıttığı için belge değeri taşıyan (edebî mektup niteliğinde) metinler olabileceğinin belirtilmesi.

Örnek doğru cevap:

2.1. tahlil: 2; kaynaşmak: 2; idealizm: 1; vaka: 1.

2.2. Yazar “mazi koridoru” ifadesiyle romanda her kişinin geçmişinin, yetişme biçiminin ve ilgilerinin uzun uzun anlatıldığı, asıl olaya ancak bu bölümden geçilerek varılan anlatımı kastetmektedir. Yazar bu ifadeden hareketle Rus ve Fransız romanlarını kişileri ele alış biçimi bakımından karşılaştırır: Rus romanları kişilerin geçmişini ve iç dünyasını anlattığı için daha derin ve psikolojiktir; Fransız romanlarında ise yalnızca olayın yüzeyi vardır.

2.3. Yazar iyi bir romanda canlı insanlar görmek ve kişilerin ruh dünyasının derinlemesine çözümlenmesini istemektedir. Yazarın bir romanla ilgili düşüncelerini mektubunda anlatması, mektubun yalnızca haberleşmeye yarayan bir yazı olmadığını gösterir. Mektup, yazarın edebiyat ve sanat üzerine düşüncelerini paylaştığı, onun düşünce dünyasını ve döneminin edebiyat ortamını yansıtan, belge değeri taşıyan bir türdür.

Yanlış cevap:

2.1. Kelimelerin metinde kullanılmadığı anlamların numarasının yazılması (ör. “tahlil” için 1. anlamın, “vaka” için 2. anlamın yazılması) ya da bir kelime için birden fazla anlam numarasının yazılması yanlış kabul edilir.

2.2. “Mazi koridoru” ifadesinin gerçek anlamıyla (eski bir binanın koridoru) açıklanması, karşılaştırmanın Rus ve Fransız romanlarını kişileri ele alış biçimi dışında metinde yer almayan yönlerden (ör. romanların uzunluğu, yazarlarının yaşadığı dönem) yapıldığının yazılması yanlış kabul edilir.

2.3. Metinde yer almayan roman özelliklerinin yazılması (ör. “Romanda aşk ön planda olmalıdır.”) ve mektup türünün işlevine değinmeyen, yalnızca “Mektup haberleşmek için yazılır.” biçimindeki cevaplar yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. Hitap ve imza satırları 1’er, giriş, gelişme ve sonuç satırları 2’şer puandır (2 × 1 + 3 × 2 = 8 puan):

Bölümlerin içeriğinin kendi cümleleriyle doğru özetlenmesi ya da ilgili cümlelerin metinden aktarılması doğru kabul edilir.

3.2. Her özellik için özelliğin belirtilmesi 1 puan, mektuptan uygun bir örnek verilmesi 1 puan, özelliğin yakınlığı nasıl yansıttığının açıklanması 1 puandır (3 × 3 = 9 puan). Aşağıdaki özelliklerden herhangi üçü kabul edilir:

• Sevgi dolu, samimi hitap ve seslenmeler: “Kardeşim Bedrim”, “Bedir, Sevgili Bedir”, “Bedrim, ruhum”.
• Konuşma dilinden ögeler, karşısındakiyle konuşur gibi yazma: “emi”, “Olur şey değil...”, “Hadi güle güle”, “Epeyce konuştuk.”
• Duyguyu güçlendiren söz tekrarları ve ünlem, üç nokta gibi noktalama işaretleri: “sevgiler, sevgiler, sevgiler”, “Güneş, her gün güneş”, “nasılsın?..”
• Günlük dilde yaygın deyim ve kalıp sözler: “Nazar, göz değmesin.”, “Güle güle kullan”.
• Şakacı, esprili söyleyiş ve benzetmeler: “İhtimal yakında bütün mektuplar başıma konfeti gibi dökülecekler.”, hizmetçinin “İşte Trabzon’dan bir mektup!..” diyerek onu kandırması.
• Abartılı, duygusal anlatım: “Kardeşlik gönderilir bir şey olsaydı, ondan sana yığın yığın gönderseydim.”

3.3. Dönemle ilgili iki çıkarımın yazılması (2 × 2 = 4 puan): Haberleşmenin büyük ölçüde mektupla yapıldığı ve mektupların geç ulaştığı, bu yüzden haber almak için uzun süre beklenmesi gerektiği; mektup beklemenin özlem ve sabır gerektirdiği, gelen mektubun büyük bir sevinç kaynağı olduğu; uzaktaki aile bireyleri ve dostlar arasındaki bağın mektuplarla sürdürüldüğü, aile bağlarının güçlü olduğu; ev halkının bile mektup beklenişini bilip paylaşacak kadar mektubun hayatın bir parçası olduğu. Günümüzle karşılaştırma (4 puan): Günümüzde anlık mesajlaşma, e-posta, telefon ve görüntülü görüşmeyle haberleşmenin çok hızlandığı, haber beklemenin ve buna bağlı özlemin azaldığı; buna karşılık iletilerin kısalıp özensizleşebildiği ya da mektupların taşıdığı içtenliğin ve kalıcılığın azaldığı gibi benzerlik veya farklılıkların gerekçeli olarak açıklanması.

Örnek doğru cevap:

3.1. Hitap: “Kardeşim Bedrim,”. Giriş: Yazar mektubu geç yazdığı için kendine sitem eder ve kardeşinin hâlini sorar. Gelişme: Trabzon’dan ve Ferit’ten mektup gelmemesini, hizmetçinin şakasını, Dijon’daki güzel kışı anlatır. Sonuç: “Sana sevgiler, sevgiler, sevgiler gönderirim. Mektup yaz.” diyerek sevgilerini iletir, kardeşine yüz frank gönderir. İmza: “Kardeşin Sabahattin”.

3.2. Yazar kardeşine “Bedir, Sevgili Bedir” ve “Bedrim, ruhum” diye sevgi dolu seslenmelerle hitap etmiştir; bu seslenmeler aralarındaki derin sevgiyi gösterir. Mektupta “emi”, “Hadi güle güle” gibi konuşma dilinden ögeler kullanılmıştır; yazar sanki kardeşiyle yüz yüze konuşuyormuş gibi yazmıştır. “Sana sevgiler, sevgiler, sevgiler gönderirim.” cümlesindeki tekrar ise yazarın duygusunu güçlendirmiş, kardeşine olan özlemini ve sevgisini vurgulamıştır.

3.3. Mektubun yazıldığı dönemde haberleşme büyük ölçüde mektupla yapılıyordu ve mektuplar geç ulaştığı için insanlar haber almak için günlerce bekliyordu. Uzakta yaşayan aile bireyleri arasındaki bağ mektuplarla sürdürülüyor, gelen her mektup büyük bir sevinç kaynağı oluyordu; hizmetçinin bile yazarın mektup beklediğini bilmesi bunu gösterir. Günümüzde ise anlık mesajlar ve görüntülü görüşmelerle sevdiklerimizden hemen haber alabiliyoruz. Bu durum haberleşmeyi kolaylaştırsa da beklemenin getirdiği özlem ve mektup yazmanın gerektirdiği özen azalmıştır.

Yanlış cevap:

3.1. Yapı unsurlarının birbirine karıştırılması (ör. yer ve tarihin hitap, imzanın sonuç olarak gösterilmesi) ve metinde yer almayan bilgilerin yazılması yanlış kabul edilir.

3.2. Resmî bir dil kullanıldığının belirtilmesi, metinde yer almayan örneklerin verilmesi, örnek verilip özelliğin ve yakınlıkla ilişkisinin açıklanmaması yanlış kabul edilir.

3.3. Metinden hareket etmeyen, yalnızca “Eskiden mektup yazılırdı, şimdi telefon var.” gibi gerekçesiz ve yüzeysel karşılaştırmalar yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. Tahminin doğrulanmayan yönünün belirtilmesi (2 puan) ve metinden kanıtla desteklenmesi (1 puan): Kitap, okurlardan gelen mektuplardan ve onlara verilen cevaplardan oluşmamaktadır; yazar kendi yazılarını mektup biçiminde, tanımadığı okurlarına sunmaktadır (“Ben de, ey bilmediğim, görmediğim okurlarım, size sunuyorum bu yazıları.”). Tahminin doğrulanan yönünün belirtilmesi (1 puan) ve metinden kanıtla desteklenmesi (1 puan): Yazar okurlarına toplu olarak değil, her birine ayrı ayrı seslenmektedir (“Hepinize birden söylemiyorum da onun için. Her birinize ayrı ayrı söylüyorum.”).

4.2. Metnin birinci ölçütü karşıladığının belirtilmesi (1 puan). Bu değerlendirmeyi destekleyen iki örneğin metinden yazılıp açıklanması (2 × 2 = 4 puan). Aşağıdaki örneklerden herhangi ikisi kabul edilir:

• Okura doğrudan seslenme: “ey bilmediğim, görmediğim okurlarım”
• Okurun aklına gelebilecek soruları ve itirazları onun ağzından aktarıp cevaplama: “Öyleyse neden ‘Okurlarıma Mektuplar’ demiyorsun?” sorusu ve “Şunu da söyleyebilirsiniz:” ifadesi
• Kusurunu açıkça kabul eden içten bir itiraf: “Bir eksikliktir, bir kusurdur, bilirim, ama ne yapayım?”
• Okurla şakalaşan, samimi söyleyiş: “Ama pek uzun olurdu mektubum, okumaz, atardınız.”
• Soru cevap biçiminde, konuşur gibi ilerleyen anlatım: “Neden Okuruma Mektuplar? onu bir anlatayım.”

4.3. Yazarın bu yazma biçimini bilinçli olarak seçtiğinin metinden hareketle açıklanması (2 puan): Yazar, mektup yazan kişinin “ille bir konuda kalacağım diye çırpınmadığını”, oradan oraya geçtiğini belirtmiş ve yazılarını “konuşur gibi, mektup yazar gibi” yazmak istediğini söylemiştir; yani konudan konuya geçmek, eserine “mektup” adını vermesinin ve okurla samimi bir bağ kurma amacının gereğidir. Ölçütün uygunluğunun gerekçeli olarak tartışılması (3 puan): Ölçütün bu metin için uygun olmadığını, beğeni ölçütlerinin metnin türü ve yazarın amacı göz önünde bulundurularak belirlenmesi gerektiğini savunan cevaplar ya da ölçütün okuru yormayan, kolay izlenen bir anlatım beklentisi bakımından uygun olduğunu, ancak bu metnin mektup biçimi nedeniyle bu ölçüte göre değerlendirilirse haksızlık yapılacağını belirten cevaplar gibi metinle ve türle ilişkilendirilmiş tutarlı tüm görüşler doğru kabul edilir.

Örnek doğru cevap:

4.1. Öğrencinin tahmini büyük ölçüde doğrulanmamıştır. Kitap okurlardan gelen mektuplara verilen cevaplardan oluşmaz; yazar kendi yazılarını mektup biçiminde, tanımadığı okurlarına sunar: “Ben de, ey bilmediğim, görmediğim okurlarım, size sunuyorum bu yazıları.” Tahminin doğrulanan yönü ise yazarın okurlarına tek tek seslenmesidir: “Her birinize ayrı ayrı söylüyorum.”

4.2. Metin birinci ölçütü karşılamaktadır. Yazar okura “ey bilmediğim, görmediğim okurlarım” diye doğrudan seslenir. Ayrıca okurun aklına gelebilecek “Öyleyse neden ‘Okurlarıma Mektuplar’ demiyorsun?” sorusunu onun ağzından sorar ve cevaplar. Bu söyleyişler, yazarın okurla karşı karşıya oturmuş sohbet ediyormuş gibi içten bir dil kullandığını gösterir.

4.3. Yazar konudan konuya geçmeyi bilerek seçmiştir; çünkü yazılarını mektup gibi yazmak istemektedir ve mektup yazan kişi “ille bir konuda kalacağım diye çırpınmaz”. Bence bu ölçüt bu metni değerlendirmek için uygun değildir. Bir metni değerlendirirken türünü ve yazarın amacını dikkate almak gerekir. Yazar, okuruyla konuşur gibi samimi bir bağ kurmak istediği için bu dağınıklığı bir yöntem olarak kullanmıştır. Tek konuya bağlı, düzenli bir anlatım beklemek, metni olmadığı bir türün ölçütüyle değerlendirmek olur.

Yanlış cevap:

4.1. Tahminin tamamen doğrulandığının ya da tamamen yanlış olduğunun gerekçesiz belirtilmesi ve metinden kanıt gösterilmemesi yanlış kabul edilir.

4.2. Metnin içten bir dil kullanmadığının ileri sürülmesi, metinde yer almayan örneklerin verilmesi ve örneklerin ölçütle ilişkilendirilmemesi yanlış kabul edilir.

4.3. Yazarın bu yazma biçimini neden seçtiğini metinden hareketle açıklamayan, yalnızca “Ölçüt uygundur.” ya da “Ölçüt uygun değildir.” diyen gerekçesiz cevaplar yanlış kabul edilir. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. Her durum için yanlışın belirlenmesi 1 puan, düzeltmenin yazılması 1 puandır (3 × 2 = 6 puan):

• Konu satırı boş bırakılmıştır (1 puan). E-postanın içeriğini kısaca özetleyen bir konu yazılmalıdır: “14 Kasım Cumartesi Karagöz gösterisine grup katılımı hakkında” (1 puan).
• Ek alanı boştur; metinde katılımcı listesinin ekte gönderildiği söylendiği hâlde dosya eklenmemiştir (1 puan). Katılımcı listesi dosya olarak e-postaya eklenmelidir (1 puan).
• “Slm,” hitabı kısaltmadır ve resmî bir kuruma yazılan e-postaya uygun değildir (1 puan). Alıcıya uygun, saygılı bir hitap kullanılmalıdır: “Sayın Yetkili,” (1 puan).

5.2. Her yanlış için doğru kullanımın yazılması 1 puan, uyulmayan kuralın belirtilmesi 1 puandır (4 × 2 = 8 puan):

Kuralın öğrencinin kendi cümleleriyle doğru ifade edilmesi (ör. “Burada ‘de’ bağlaç olduğu için ayrı yazılır.”, “Kişi adına gelen ek kesmeyle ayrılır.”) tam puan alır.

5.3. Yeniden yazılan bölüm aşağıdaki ölçütlere göre puanlanır (6 puan):

Örnek doğru cevap:

5.1. Konu satırı boş bırakılmıştır; “14 Kasım Cumartesi Karagöz gösterisine grup katılımı hakkında” gibi bir konu yazılmalıdır. Ek alanı boştur; metinde liste ekte gönderiliyor dendiği için katılımcı listesi dosya olarak eklenmelidir. “Slm,” hitabı kısaltmadır ve resmî bir kuruma uygun değildir; “Sayın Yetkili,” diye başlanmalıdır.

5.2. 14 kasım cumartesi → 14 Kasım Cumartesi (Belli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar.); katılabilirmiyiz? → katılabilir miyiz? (Soru eki ayrı yazılır.); Öğretmenimizde → Öğretmenimiz de (Bağlaç olan “de” ayrı yazılır.); Hacivatı → Hacivat’ı (Özel ada gelen ek kesme işaretiyle ayrılır.)

5.3. Gösteriye katılımımızın uygun olup olmadığı ve söyleşi imkânı konusunda bilgi vermenizi rica ederim. İlginiz için teşekkür ederim.

Saygılarımla,
Ece Yılmaz
……… Anadolu Lisesi 11. sınıf öğrencisi
Telefon: ………

Yanlış cevap:

5.1. E-postanın metnindeki yazım yanlışlarının bu maddede yazılması, doğru kullanılmış alanların (ör. “Kimden”, “Kime”) yanlış olarak gösterilmesi ve düzeltme önerisi yazılmaması yanlış kabul edilir.

5.2. Doğru yazılmış kelimelerin yanlış olarak gösterilmesi (ör. “Şimdi de”, “Kültür merkezinizde”), yanlışın yine kurala aykırı biçimde düzeltilmesi (ör. “katılabilir-miyiz”, “Hacivat-ı”) ve kuralın belirtilmemesi durumunda ilgili puan verilmez.

5.3. Kısaltma ve günlük konuşma dilinden ifadelerin sürdürülmesi, emir kipiyle istekte bulunulması (ör. “Hemen cevap verin.”) ve imza bölümünün yalnızca adla bırakılması durumunda ilgili ölçütlerden puan verilmez. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.