Doğru cevap:

1.1. (5 puan)

• Kahlenberg yenilgisiyle Osmanlı ordusunun taarruz gücünün kırıldığının ve geri çekilmenin başladığının belirtilmesi (1 puan)
• Bu yenilginin ardından Kutsal İttifak’ın kurulduğunun, Rus Çarlığı’nın da katılmasıyla Osmanlı Devleti’nin uzun süre birden çok cephede savaşmak zorunda kaldığının belirtilmesi (2 puan)
• Uzun ve çok cepheli savaşlarda alınan yenilgiler ve tükenen insan ve mali kaynaklar nedeniyle Osmanlı Devleti’nin barış istemek zorunda kaldığının, bu barışların Karlofça ve İstanbul antlaşmaları olduğunun açıklanması (2 puan)

Kısmi puan: Olaylar neden-sonuç ilişkisi kurulmadan yalnızca sıralanırsa en fazla 2 puan verilir.

1.2. (5 puan)

• Toprak kayıpları: Karlofça’da Avusturya, Venedik ve Lehistan’a Macaristan’dan Mora’ya ve Podolya’ya uzanan çok geniş toprakların bırakıldığının; İstanbul Antlaşması’nda ise yalnızca Azak Kalesi’nin bırakıldığının ancak bu kalenin Rusların Karadeniz’e inmesi bakımından stratejik önem taşıdığının belirtilmesi (2 puan)
• Diplomatik ilişkiler: Karlofça’nın birden çok devletle imzalanan ve Osmanlı Devleti’nin yenilen taraf olarak büyük tavizler verdiği çok taraflı bir antlaşma olduğunun; İstanbul Antlaşması’nın ise Rus Çarlığı ile imzalanan ikili bir antlaşma olduğunun belirtilmesi (1 puan)
• İstanbul Antlaşması’yla Rusya’nın İstanbul’da sürekli elçi bulundurma hakkı kazanarak diplomatik itibarını artırdığının ya da Kırım hanına vergi ödemekten kurtularak bölgedeki konumunu güçlendirdiğinin belirtilmesi (1 puan)
• Ortak yön olarak iki antlaşmanın da Kutsal İttifak Savaşları’nı sona erdiren ve Osmanlı Devleti’ne toprak kaybettiren antlaşmalar olduğunun belirtilmesi (1 puan)

1.3. (5 puan)

• Yargıya katılıp katılmadığının açıkça belirtilmesi (1 puan)
• Görüşü destekleyen iki doğru gerekçenin yazılması; her gerekçe 2 puandır (4 puan)

Katılan görüş için kabul edilecek gerekçeler: Osmanlı Devleti’nin Avrupalı devletler karşısında ilk kez büyük ve kalıcı toprak kaybına uğraması; Orta Avrupa’daki ilerleyişin sona ermesi ve Osmanlı Devleti’nin kaybettiği toprakları geri alma çabasına yönelmesi; Avrupa’nın askerî üstünlüğünün fark edilerek yenilik arayışlarının başlaması; barışın çok taraflı müzakerelerle ve yabancı arabulucularla yapılması.

Katılmayan görüş için kabul edilecek gerekçeler (gerekçeli olmak şartıyla): Osmanlı Devleti’nin bu antlaşmadan sonra da üç kıtaya yayılan büyük bir devlet olmayı sürdürmesi; Prut Antlaşması’yla Azak’ı, Belgrad Antlaşması’yla Belgrad’ı geri alması ve Mora’yı Venedik’ten geri alıp Pasarofça Antlaşması’yla elinde tutması gibi kayıplarının bir kısmını telafi etmesi.

Kısmi puan: Gerekçe tablodaki ya da konuyla ilgili bilgilerle desteklenmeden genel ifadelerle yazılırsa her gerekçe için 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 1.1. Kahlenberg’de yenilen Osmanlı ordusu geri çekildi. Bu yenilgiden cesaret alan Avusturya, Venedik ve Lehistan Kutsal İttifak’ı kurdu, sonra Rusya da ittifaka katıldı. Osmanlı Devleti yaklaşık on dört yıl dört cephede savaştı, yenilgiler ve tükenen kaynaklar nedeniyle barış istemek zorunda kaldı. Bu barışlar Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıdır. 1.2. Karlofça’da Macaristan, Erdel, Mora, Dalmaçya ve Podolya gibi çok geniş topraklar kaybedildi; İstanbul Antlaşması’nda ise yalnızca Azak Kalesi kaybedildi fakat bu kale Rusların Karadeniz’e inmesini kolaylaştırdı. Karlofça birçok devletle yapılan çok taraflı bir barıştır; İstanbul Antlaşması ise Rusya ile yapılmıştır; Rusya İstanbul’da sürekli elçi bulundurma hakkı kazanmış ve Kırım hanına vergi ödemekten kurtulmuştur. İkisi de Osmanlı Devleti’ne toprak kaybettirmiştir. 1.3. Katılıyorum. Osmanlı Devleti ilk kez Avrupalı devletlere bu kadar büyük ve kalıcı topraklar bırakmıştır. Ayrıca bu antlaşmadan sonra Orta Avrupa’daki ilerleyişi sona ermiş, Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları geri almaya çalışan ve Avrupa’dan yenilikler alan bir devlet hâline gelmiştir.

Yanlış cevap: Kahlenberg Muharebesi’nin Osmanlı zaferiyle sonuçlandığının yazılması; Azak’ın Karlofça’da Avusturya’ya bırakıldığının ya da Mora’nın Lehistan’a verildiğinin yazılması; 1.3’te gerekçe göstermeden yalnızca “katılıyorum” veya “katılmıyorum” yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (6 puan)

• Pasarofça Antlaşması’yla Temeşvar’ın ve Belgrad dâhil Kuzey Sırbistan’ın Avusturya’ya bırakıldığının, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’da itibar kaybedip Orta Avrupa’nın üstün devleti olma özelliğinden uzaklaştığının belirtilmesi (2 puan)
• Belgrad Antlaşması’yla Belgrad’ın geri alındığının ve Osmanlı Devleti’nin yeniden “Avrupa kapılarına dayanan” bir konuma geldiğinin, Pasarofça’daki kayıpların bir bölümünün telafi edildiğinin belirtilmesi (2 puan)
• Karşılaştırmanın yapılması: Pasarofça’da Avusturya’nın üstün geldiği ve Osmanlı Devleti’nin Orta Avrupa’daki konumunun zayıfladığı, Belgrad’da ise Osmanlı Devleti’nin üstün geldiği, konumunu güçlendirdiği ve Avusturya ile uzun süreli bir barış dönemine girdiği (2 puan)

Kısmi puan: İki antlaşmanın sonuçları ayrı ayrı doğru yazılır ancak karşılaştırma yapılmazsa en fazla 4 puan verilir.

2.2. (4 puan)

• Osmanlı Devleti’nin bu savaşları kendi gücüyle ve kendi şartlarıyla değil Avrupalı devletlerin aracılığıyla sona erdirebildiğinin, böylece Avrupa diplomasisine ve devletler arasındaki dengeye bağımlılığının arttığının belirtilmesi (2 puan)
• Arabulucu devletlerin barış görüşmelerinde kendi çıkarlarını gözettiğinin (ör. Fransa’nın Avusturya’ya karşı kendi çıkarı için Osmanlı lehine çaba göstermesi) ve Osmanlı Devleti’nin bu süreçte Avrupa diplomasisini tanıyıp ondan yararlanmayı öğrendiğinin belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yalnızca “Osmanlı Devleti diplomasiye önem vermiştir.” gibi gerekçesiz bir yargı yazılırsa 1 puan verilir.

2.3. (5 puan)

• Yargının doğru olmadığının ya da tam olarak doğru olmadığının belirtilmesi (1 puan)
• Pasarofça Antlaşması’yla toprak ve itibar kaybedildiğinin, Osmanlı Devleti’nin bundan sonra Orta Avrupa’dan çekilerek savunmaya geçtiğinin belirtilmesi (2 puan)
• Buna karşılık Osmanlı ordusunun 1739’da Belgrad’ı geri aldığının, Avusturya ile elli yıla yakın sürecek bir barışı sağladığının, dolayısıyla askerî gücünü tamamen yitirmediğinin belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Öğrenci yargıya katıldığını yazar ve yalnızca Pasarofça’daki kayıpları gerekçe gösterirse en fazla 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 2.1. Pasarofça Antlaşması’yla Temeşvar ve Belgrad dâhil Kuzey Sırbistan Avusturya’ya bırakıldı; Osmanlı Devleti Balkanlar’da itibar kaybetti ve Orta Avrupa’nın üstün devleti olmaktan uzaklaştı. Belgrad Antlaşması’yla ise Belgrad geri alındı ve Osmanlı Devleti yeniden Avrupa kapılarına dayandı. Yani Pasarofça Orta Avrupa’daki konumu zayıflatmış, Belgrad bu kaybın bir bölümünü telafi ederek Avusturya ile uzun bir barış dönemi başlatmıştır. 2.2. Osmanlı Devleti bu üç barışı da İngiltere, Hollanda ve Fransa gibi devletlerin aracılığıyla imzaladı. Bu durum, Osmanlı Devleti’nin savaşları artık kendi gücüyle sona erdiremediğini ve Avrupa’daki güç dengesine bağımlı hâle geldiğini gösterir. Arabulucular kendi çıkarlarını da gözetmiştir; ancak Osmanlı Devleti de Avrupa diplomasisini tanımaya ve kullanmaya başlamıştır. 2.3. Bu yargı doğru değildir. Pasarofça’da toprak kaybedilmiş ve Osmanlı Devleti savunmaya geçmiştir; fakat 1739’da Avusturya ordusunu yenerek Belgrad’ı geri almış ve Avusturya ile elli yıla yakın sürecek bir barış sağlamıştır. Bu nedenle Osmanlı Devleti askerî gücünü tamamen yitirmemiştir.

Yanlış cevap: Belgrad’ın Pasarofça Antlaşması’yla geri alındığının ya da Belgrad Antlaşması’yla Avusturya’ya bırakıldığının yazılması; Belgrad Antlaşması’nda Fransa yerine İngiltere ve Hollanda’nın arabulucu olarak gösterilmesi; 2.3’te kaynaklara dayanmadan yalnızca “katılıyorum” ya da “katılmıyorum” yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (9 puan) Her antlaşmanın Karadeniz hedefiyle ilişkilendirilerek doğru değerlendirilmesi 3 puandır.

• Prut (1711): Azak Kalesi’nin geri alınmasıyla Rus Çarlığı’nın Karadeniz’e açılan kapısının kapandığının, Rusların bu hedeften uzaklaştığının belirtilmesi (3 puan)
• Belgrad (1739): Azak Rusya’da kalsa da istihkâmlarının yıkıldığının, Rusya’nın Karadeniz’de gemi bulunduramadığının ve ticaretini Osmanlı gemilerine bağlı yapmak zorunda kaldığının, bu nedenle Karadeniz’e inme hedefine ulaşamadığının belirtilmesi (3 puan)
• Küçük Kaynarca (1774): Kırım’ın Osmanlı Devleti’nden siyasi olarak ayrılması ve Rus ticaret gemilerine Boğazlar’dan serbest geçiş hakkı verilmesiyle Rusya’nın Karadeniz’e kesin olarak indiğinin, hatta Boğazlar yoluyla Akdeniz’e açılma imkânı bulduğunun; Rusya’nın hedefine en çok yaklaştığı antlaşmanın bu olduğunun belirtilmesi (3 puan)

Kısmi puan: Antlaşmanın hükümleri yalnızca tablodan aynen aktarılır, Karadeniz hedefiyle ilişkilendirilmezse her antlaşma için 1 puan verilir.

3.2. (6 puan)

• Kırım: Bağımsız hâle getirilen Kırım’ın 1783’te Rus Çarlığı tarafından ilhak edildiğinin, böylece Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir bölgenin kaybedildiğinin ve bu gelişmenin yeni bir Osmanlı-Rus savaşına (1787-1792) yol açtığının belirtilmesi (3 puan)
• Ortodokslar: Rus Çarlığı’nın bu maddelere dayanarak Osmanlı Devleti’ndeki Ortodoks tebaanın koruyucusu olduğunu ileri sürdüğünün ve Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışma fırsatı bulduğunun belirtilmesi (3 puan)

Kısmi puan: Kırım’ın Rusya’ya katılmasının “ilk adımı” olduğu yazılır ancak ilhak belirtilmezse 2 puan verilir.

3.3. (5 puan)

• Yargıya katılıp katılmadığının belirtilmesi (1 puan)
• Görüşün tablodaki bilgilerle gerekçelendirilmesi (4 puan)

Katılan görüş için: Rus ordusunun ve Çar I. Petro’nun kuşatılması askerî bir hezimettir; ancak Rusya yalnızca Azak’ı geri vererek ve Lehistan’a karışmama sözü vererek ordusunu ve çarını kurtarmıştır, ordusunu koruyan Rusya daha sonra Azak’ı yeniden almış ve Belgrad Antlaşması’nda elinde tutmuştur. Katılmayan görüş için: Osmanlı Devleti Azak’ı geri almış ve Rus etkisini Lehistan’dan uzaklaştırmıştır; Rusya’nın Karadeniz hedefi uzun süre gecikmiştir. Gerekçeli olmak şartıyla iki görüş de kabul edilir.

Kısmi puan: Görüş tablodaki bilgilerden yalnızca biriyle desteklenirse gerekçe için 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 3.1. Prut Antlaşması’yla Azak Kalesi geri alındığı için Rusya Karadeniz’den uzaklaştı. Belgrad Antlaşması’yla Azak Rusya’da kaldı ama istihkâmları yıkıldı; Rusya Karadeniz’de gemi bulunduramadığı ve ticaretini Osmanlı gemileriyle yapmak zorunda kaldığı için hedefine yine ulaşamadı. Küçük Kaynarca’da ise Kırım Osmanlı Devleti’nden ayrıldı ve Rus ticaret gemileri Boğazlar’dan serbestçe geçme hakkı kazandı. Rusya bu antlaşmayla Karadeniz’e kesin olarak indi ve hedefine en çok yaklaştı. 3.2. Kırım’ın bağımsızlığı, Rusya’nın 1783’te Kırım’ı ilhak etmesinin ilk adımı oldu; Müslüman nüfusun yoğun olduğu Kırım kaybedildi ve bu durum 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı’na yol açtı. Ortodokslarla ilgili maddeler ise Rusya’nın kendini Ortodoksların koruyucusu sayarak Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışmasına zemin hazırladı. 3.3. Katılıyorum. Rus ordusu ve çar kuşatıldığı için Prut askerî açıdan Ruslar için bir hezimettir. Fakat Rusya, yalnızca Azak’ı geri verip Lehistan’a karışmama sözü vererek ordusunu ve çarını kurtarmıştır. Bu ordu sayesinde Azak’ı yeniden almış ve Belgrad Antlaşması’nda elinde tutmuştur; bu da Prut’un Ruslar için diplomatik bir başarı olduğunu gösterir.

Yanlış cevap: Prut Antlaşması’yla Azak’ın Rusya’ya bırakıldığının yazılması; Belgrad Antlaşması’yla Rusya’ya Karadeniz’de donanma bulundurma hakkı verildiğinin yazılması; Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım’ın doğrudan Rusya’ya bırakıldığının yazılması; 3.3’te gerekçe gösterilmemesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (3 puan) Her alan için kaynaktan doğru bir örnek yazılması 1 puandır.

• Bilim: rasathane, hayvanat ve nebatat bahçeleri, eczane ya da askerî hastane (1 puan)
• Sanat: opera, Goblin halı imalathanesi ya da ayna atölyesi (1 puan)
• Askerlik: krallık kalelerinin maketlerinin bulunduğu divanhane ya da askerî hastane (1 puan)

Not: Askerî hastane bilim ya da askerlik alanından yalnızca birinde puanlanır.

4.2. (4 puan)

• Elçinin Fransa’da gördüğü saray, bahçe ve yapıları sefaretnamesinde anlatarak padişaha ve sadrazama sunduğunun, böylece Osmanlı yöneticilerinin Avrupa’yı yakından tanıdığının belirtilmesi (2 puan)
• Bu gözlemlerin İstanbul’daki imar faaliyetlerine örnek olduğunun; Sadâbâd Kasrı’nın Fontainebleau’dan, Kâğıthane bahçelerinin Versailles’dan esinlenerek yapıldığının ve sefaretnamelerin Lale Devri’ndeki Batı etkili değişimin kılavuzlarından biri olduğunun açıklanması (2 puan)

Kısmi puan: Kaynaklar arasında ilişki kurulmadan yalnızca Sadâbâd Kasrı’nın yapıldığı yazılırsa 1 puan verilir.

4.3. (3 puan)

• Etkileşimin tek yönlü olmadığının, karşılıklı olduğunun belirtilmesi (1 puan)
• Osmanlı yöneticileri Avrupa’nın sarayları, bahçeleri, bilim ve sanat kurumlarıyla ilgilenirken Fransız halkının da Osmanlı heyetini görmek için kalabalıklar oluşturduğunun belirtilmesi (1 puan)
• Avrupa’da da Osmanlı kültürüne ilgi duyulduğunun, bu ilginin Osmanlı kıyafet, kumaş ve eşyalarının moda olmasına (Turquerie) yansıdığının ya da Lady Montagu’nun mektupları gibi eserlerle Osmanlı toplumunun Avrupa’da tanıtıldığının açıklanması (1 puan)

Örnek doğru cevap: 4.1. Bilim: rasathane; sanat: opera; askerlik: kale maketlerinin bulunduğu divanhane. 4.2. Yirmisekiz Çelebi, Paris’te gördüğü sarayları, bahçeleri ve kurumları sefaretnamesinde anlatıp III. Ahmed’e ve Damat İbrahim Paşa’ya sundu. Osmanlı yöneticileri bu eser sayesinde Avrupa’yı yakından tanıdı ve gördüklerini örnek aldı. Sadâbâd Kasrı’nın Fontainebleau Sarayı’ndan, Kâğıthane bahçelerinin de Versailles bahçelerinden esinlenerek yapılması bunu gösterir. Böylece sefaretnameler Lale Devri’ndeki değişime yön veren kaynaklardan biri oldu. 4.3. Etkileşim tek yönlü değildir. Osmanlılar Avrupa’nın saray ve bahçelerinden etkilenirken Fransız halkı da Osmanlı heyetini görmek için toplanmıştır. Bu dönemde Avrupa’da Osmanlı kıyafet ve eşyalarına duyulan ilgi Turquerie adlı bir modaya dönüşmüştür.

Yanlış cevap: Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin sürekli elçi olarak Paris’te kaldığının yazılması; Sadâbâd Kasrı’nın Paris’te yapıldığının yazılması; 4.3’te etkileşimin yalnızca Avrupa’dan Osmanlı Devleti’ne doğru olduğunun gerekçesiz olarak yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (6 puan)

• Lale merakının saray çevresiyle sınırlı kalmayıp halka yayıldığının; halk arasında yarışma duygusunun ortaya çıktığının, Avrupa’dan lale getirildiğinin ve lale ticaretinin mücevhercilik gibi değerli bir iş hâline geldiğinin açıklanması (2 puan)
• Lale ticaretinin mücevhercilik gibi bir iş hâline gelmesinin bir süs bitkisi için büyük paralar harcandığını gösterdiğinin; gösteriş ve yarışma uğruna kaynakların harcanmasının israf olarak değerlendirilebileceğinin belirtilmesi (2 puan)
• Lale ticaretinin bazı kesimlere gelir sağlasa da halkın geçim sıkıntısı çektiği bir dönemde aşırı tüketimin tepkilere yol açabileceğinin; kaynakların ihtiyaçlara göre ölçülü kullanılmasının (tasarrufun) önemine dikkat çekilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Değerlendirme israf ve tasarruf kavramlarıyla ilişkilendirilmeden yalnızca “lale çok sevildi” gibi bir ifadeyle yapılırsa en fazla 2 puan verilir.

5.2. (6 puan) Her başlık için doğru bir örnek 2 puandır.

• Ekonomik: yeni vergiler, işsizlik, pahalılık ya da esnafın yaşadığı zorluklar (2 puan)
• Siyasi: İran’da toprak kaybedilmesi ve yeni sefer kararı ya da liyakatsiz atamalar (2 puan)
• Toplumsal: eşkıyalık nedeniyle İstanbul’a yönelen göç, güvenlik endişesi ya da saray çevresinin gösterişli yaşam tarzına duyulan tepki (2 puan)

Not: Bir neden farklı bir başlıkta gerekçesiyle açıklanırsa (ör. pahalılığın toplumsal huzursuzluk olarak yazılması) kabul edilir; aynı örnek iki başlıkta puanlanmaz.

5.3. (8 puan)

• Değişim: İsyanla Lale Devri’nin sona erdiğinin; III. Ahmed’in tahttan çekildiğinin, Damat İbrahim Paşa’nın idam edildiğinin, köşk ve bahçelerin tahrip edilmesiyle dönemin gösterişli yaşam tarzının sona erdiğinin belirtilmesi (3 puan)
• Süreklilik: Matbaanın isyanda kapatılmadığının ve 1743’e kadar eser basmayı sürdürdüğünün; I. Mahmud Dönemi’nde ordunun Avrupa’dan getirilen uzmanlarla düzenlendiğinin ve hendesehanenin açıldığının belirtilmesi (3 puan)
• İsyanın yeniliklerin tamamına değil, daha çok ekonomik sıkıntılara, yöneticilerin yaşam tarzına ve yönetime karşı olduğunun; bu nedenle Avrupa’dan yararlanma anlayışının isyandan sonra da sürdüğünün yorumlanması (2 puan)

Kısmi puan: Yalnızca değişim ya da yalnızca süreklilik unsurları yazılırsa en fazla 4 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 5.1. Lale merakı saray çevresinden halka da yayıldı; halk arasında yarış başladı, Avrupa’dan lale getirildi ve lale ticareti mücevhercilik kadar değerli bir iş oldu. Bir süs bitkisi için mücevher alır gibi büyük paralar harcanması ve gösteriş için yarışılması israftır. Lale ticareti bazı kişilere gelir sağlasa da halkın vergi ve pahalılıktan şikâyet ettiği bir dönemde bu kadar harcama yapılması tepkiye yol açmıştır; kaynakların ölçülü kullanılması gerekirdi. 5.2. Ekonomik: yeni vergiler ve pahalılık. Siyasi: İran’da toprak kaybedilmesi ve liyakatsiz atamalar. Toplumsal: eşkıyalık yüzünden İstanbul’a göç edilmesi ve güvenlik endişesi. 5.3. İsyan Lale Devri’ni sona erdirdi: III. Ahmed tahttan çekildi, Damat İbrahim Paşa idam edildi, köşk ve bahçeler tahrip edildi. Ancak değişim tamamen sona ermedi. Matbaa kapatılmadı ve 1743’e kadar 17 eser bastı; I. Mahmud Dönemi’nde de ordu Avrupa’dan getirilen uzmanlarla düzenlendi ve hendesehane açıldı. Bu durum, isyanın yeniliklerin kendisine değil, daha çok ekonomik sıkıntılara ve yöneticilerin gösterişli yaşamına karşı olduğunu gösterir.

Yanlış cevap: Patrona Halil İsyanı’nın matbaayı kapatmak için çıktığının yazılması; isyan sonrasında tahta III. Mustafa’nın çıktığının yazılması; 5.2’de nedenlerin sınıflandırılmadan sıralanması; 5.3’te kaynaklara dayanmadan yalnızca “Değişim sona erdi.” yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (6 puan)

• Benzer yön: İki şehirde de devletin depremden hemen sonra görevliler atayarak acil müdahale, asayiş ve yeniden inşa işlerini düzenlediğinin ya da gelecekteki depremlere karşı yapı kuralları (gaiola zorunluluğu / kâgir yapı fermanı) getirdiğinin belirtilmesi (3 puan)
• Farklı yön: Lizbon’da geniş yetkilerle donatılan tek bir yöneticinin (Pombal) şehri bütüncül bir imar planına göre baştan kurduğunun ve plana uymayan inşaatları durdurduğunun; İstanbul’da ise mevcut kurumlar (kaymakam, kadı, subaşı, mimarbaşı) aracılığıyla hasar tespiti ve onarım yapıldığının, şehir için yeni bir plan hazırlanmadığının belirtilmesi (3 puan)

Kısmi puan: Benzerlik ya da farklılık yalnızca bir şehir için yazılırsa ilgili ölçütten 1 puan verilir.

6.2. (4 puan)

• Lizbon: Pombal’a verilen geniş yetkiler sayesinde güçlü bir merkezî otoritenin kurallara uyulmasını denetleyebildiğinin, plana uymayan inşaatların durdurulması gibi yaptırımlar uygulandığının belirtilmesi (2 puan)
• İstanbul: Şu nedenlerden en az ikisinin açıklanması: halkın acil barınma ihtiyacını hızlı karşılamak istemesi; taş ve demir gibi malzemeler şehir dışından getirildiği için kâgir yapının zor ve pahalı olması; fermana uyulup uyulmadığının Lizbon’daki gibi sıkı biçimde denetlenmemesi (2 puan)

Örnek doğru cevap: 6.1. Benzerlik: İki depremden sonra da devlet görevliler atayarak acil müdahaleyi ve yeniden inşayı düzenledi, depreme karşı yeni yapı kuralları koydu. Farklılık: Lizbon’da geniş yetkili Pombal, şehri yeni bir imar planına göre baştan kurdu ve plana uymayan inşaatları durdurdu; İstanbul’da ise kaymakam, kadı ve subaşı gibi mevcut görevliler hasar tespiti ve onarımla ilgilendi, yeni bir şehir planı yapılmadı. 6.2. Lizbon’da Pombal’ın geniş yetkileri ve plana uymayan inşaatların durdurulması kuralların uygulanmasını sağladı. İstanbul’da ise halk barınma ihtiyacını çabuk karşılamak istedi; taş ve demir gibi malzemeler dışarıdan getirildiği için kâgir yapı zor ve pahalıydı, fermana uyulup uyulmadığı da yeterince denetlenmedi.

Yanlış cevap: Gaiola’nın taş duvar olduğunun ya da İstanbul’da ahşap yapıların zorunlu hâle getirildiğinin yazılması; idari tedbirler yerine depremin büyüklüğü ve can kaybı gibi bilgilerin karşılaştırılması; 6.2’de kaynaklarla ilgisi olmayan genel ifadeler yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

7.1. (4 puan) Kaynaklara dayanan her doğru ortak etki 2 puandır.

• Binaların yıkılmasıyla insanların evlerini terk ederek sokaklara ve açık alanlara (meydanlara, çadırlara) sığınması (2 puan)
• Şehrin ekonomik ve gündelik hayatının durması, zengin ya da yoksul herkesin büyük kayıplar yaşaması; halkın korku, panik ve derin bir üzüntü içinde kalması (2 puan)

Not: “Çarşıların kapanması” ile “zengin şehrin enkaza dönmesi” gibi ekonomik hayatın durduğunu gösteren ifadeler de ortak etki olarak kabul edilir.

7.2. (6 puan)

• Benzerlik: İki şehirde de depremin halk arasında ilahi bir ceza ya da Allah’ın gazabı olarak yorumlandığının, insanların suçlarını ve günahlarını düşünerek korku ve panik içinde kaldığının belirtilmesi (2 puan)
• Farklılık (Lizbon): Voltaire ve Rousseau gibi Aydınlanma düşünürlerinin depremi doğal bir olay olarak ele aldığının; “Tanrı neden iyi insanları da cezalandırıyor?” sorusu etrafında inanç tartışmaları başladığının, Kilise’ye duyulan güvenin sarsıldığının ya da depremi bilimsel olarak inceleme çabalarının sismolojinin temellerini attığının belirtilmesi (2 puan)
• Farklılık (İstanbul): Depremin daha çok dinî bir çerçevede (Allah’ın gazabı, ilahi bir sınav) yorumlandığının, Lizbon’daki gibi Avrupa çapında bir düşünce tartışmasına yol açmadığının; bunun yerine cami, vakıf ve loncalar aracılığıyla toplumsal dayanışmanın öne çıktığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yalnızca benzerlik ya da yalnızca farklılık yazılırsa en fazla 3 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 7.1. İki şehirde de binalar yıkıldığı için insanlar evlerini terk edip sokaklara ve meydanlardaki çadırlara sığındı. Ayrıca çarşılar kapandı ve zengin-yoksul herkes büyük kayıplar yaşadı; halk korku ve üzüntü içinde kaldı. 7.2. İki şehirde de halk depremi Tanrı’nın cezası ya da Allah’ın gazabı olarak gördü. Lizbon’da ise Voltaire ve Rousseau gibi düşünürler depremi doğal bir olay olarak tartıştı, “Tanrı neden iyi insanları da cezalandırıyor?” sorusu soruldu ve Kilise’ye güven sarsıldı. İstanbul’da deprem daha çok dinî açıdan yorumlandı, büyük bir düşünce tartışması yaşanmadı; cami, vakıf ve loncalar aracılığıyla dayanışma öne çıktı.

Yanlış cevap: Kaynak B’deki şiirin Lizbon Depremi’ni anlattığının yazılması; Voltaire’in İstanbul Depremi hakkında eser yazdığının belirtilmesi; 7.1’de kaynaklarda yer almayan tsunami gibi bir etkinin iki deprem için ortak etki olarak gösterilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.