Doğru cevap:

1.1. (8 puan)

• II, IV ve V numaralı soruların felsefi soru olarak belirlenmesi (3×2 = 6 puan)
• Bu soruları ayıran özelliğin açıklanması (2 puan): Felsefi sorular doğanın değeri, gelecek kuşakların hakları, ideal düzen gibi değer, hak ve sorumluluk konularını sorgular; gözlem, deney ve ölçümle kesin olarak cevaplanamaz, farklı ama tutarlı cevaplara açıktır. I ve III numaralı sorular ise gözlem ve ölçümle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

Kısmi cevap: Doğru belirlenen her felsefi soru 2 puandır. I veya III numaralı soru da felsefi soru olarak yazılmışsa yazılan her biri için 2 puan düşülür (bu ölçütten alınacak puan 0'ın altına inmez). Ayırt edici özellik yalnızca "Felsefi sorular zordur." gibi bir ifadeyle açıklanmışsa bu ölçütten puan verilmez.

1.2. (12 puan) Her soru için kavramın doğru eşleştirilmesi 2 puan, felsefi problemin doğru ifade edilmesi 2 puandır (3×2 + 3×2 = 12 puan).

• II numaralı soru: Potansiyel değer. Problem: İnsan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı, doğanın yalnızca insana sağladığı yarar ölçüsünde mi değerli olduğu problemi.
• IV numaralı soru: Nesiller arası eşitlik. Problem: Gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı, doğal kaynakların kuşaklar arasında adil paylaşımı ve kullanım ölçüsü problemi.
• V numaralı soru: Sürdürülebilirlik. Problem: İnsanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir çevrenin ve ideal düzenin mümkün olup olmadığı problemi.

Kısmi cevap: Yanlış eşleştirilen her kavram için 2 puan eksik verilir. Problem, soru aynen tekrar edilerek yazılmışsa o satır için problemden 1 puan verilir; problemin "... olup olmadığı problemi" biçiminde ya da konusu açıkça belirtilerek yazılması beklenir. Soru eşleştirilmeden yazılan probleme tek başına puan verilmez.

Örnek doğru cevap:

1.1. II, IV ve V numaralı sorular felsefidir. Bu sorular doğanın değerini, gelecek kuşakların haklarını ve nasıl bir düzenin doğru olduğunu sorgular. Bunlar gözlem, deney ya da ölçümle kesin olarak cevaplanamaz; farklı düşünürlerce farklı ama tutarlı biçimlerde cevaplanabilir. I ve III numaralı sorular ise ölçüm ve gözlemle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

1.2. II numaralı soru potansiyel değer kavramıyla ilişkilidir ve insan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı problemini dile getirir. IV numaralı soru nesiller arası eşitlik kavramıyla ilişkilidir ve gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı problemini dile getirir. V numaralı soru sürdürülebilirlik kavramıyla ilişkilidir ve insanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir düzenin mümkün olup olmadığı problemini dile getirir.

Yanlış cevap: I veya III numaralı soruların felsefi soru olarak seçilmesi; bir sorunun ilginç ya da önemli olduğu için felsefi sayılması; kavramların birbirine karıştırılması (örneğin II numaralı sorunun nesiller arası eşitlikle eşleştirilmesi); problemin yerine soruyla ilgisi olmayan genel bir cümle yazılması (örneğin "Aral Gölü kurumuştur."). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (16 puan) Her kişi için yaklaşımın doğru belirlenmesi 2 puan, yaklaşımı gösteren ifadenin metinden gösterilip gerekçelendirilmesi 2 puandır (4×2 + 4×2 = 16 puan).

Not: Orhan Bey için "derin ekoloji" yazan öğrenciye, gerekçesini canlı ve cansız varlıkları birlikte kapsayan bütüncül bakışa dayandırıyorsa tam puan verilir.

Kısmi cevap: Yanlış belirlenen her yaklaşım için 2 puan, yazılmayan ya da yaklaşımla uyuşmayan her ifade ve gerekçe için 2 puan eksik verilir. Yalnızca ifade aktarılıp gerekçe yazılmamışsa o satırın ifade ve gerekçe puanından 1 puan verilir. Yaklaşım belirlenmeden yazılan gerekçeye tek başına puan verilmez.

2.2. (4 puan)

• Görüş ayrılığının, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıttığını belirtme (2 puan)
• Bu tartışmayı iki kişinin görüşüyle ilişkilendirerek açıklama: Kerem Bey'e göre derenin değeri insana sağladığı faydadır (araçsal değer); Selin Hanım'a göre balıklar insana yararlarından bağımsız olarak kendi başlarına değerlidir (içsel değer). (2 puan)

Kısmi cevap: Tartışmayı yalnızca "merkeze insanın mı yoksa doğanın mı alınacağı" biçiminde açıklayıp iki görüşle doğru ilişkilendiren öğrenciye 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

2.1.

2.2. Bu görüş ayrılığı, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıtır. Kerem Bey, derenin değerini insana sağlayacağı elektrik ve iş imkânına bağlar; ona göre doğa, insan için bir araç olduğu ölçüde değerlidir. Selin Hanım ise balıkların insana hiçbir yararı olmasa bile kendi başlarına değerli olduğunu, yani içsel bir değere sahip olduğunu savunur.

Yanlış cevap: Yaklaşımların birbirine karıştırılması (örneğin Kerem Bey'in canlı merkezci, Fatma Hanım'ın insan merkezci olarak yazılması), metinde olmayan ifadelerin gerekçe gösterilmesi, 2.2'de tartışmanın "elektrik mi gerekli, balık mı?" gibi felsefi problemi yansıtmayan bir biçimde açıklanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (4 puan) Doğru yazılan her alan 1 puandır (4×1 = 4 puan).

• I: Varlık felsefesi (ontoloji)
• II: Bilgi felsefesi (epistemoloji)
• III: Sanat felsefesi (estetik)
• IV: Ahlak felsefesi (etik)

Not: IV numaralı soru için "değer felsefesi (aksiyoloji)" yazan öğrenciye de puan verilir.

3.2. (6 puan)

• Bilim ve teknolojinin ışık kirliliğini ölçebileceğini, nedenlerini açıklayabileceğini ve aydınlatmanın nasıl azaltılacağına dair teknik çözümler üretebileceğini; ancak ne yapılması gerektiğine ilişkin değer sorularını tek başına cevaplayamayacağını belirtme (2 puan)
• Sorunun insanın doğadaki konumu, doğanın değeri, bilginin güvenilirliği, güzellik ve canlılara karşı ahlaki sorumluluk gibi felsefi soruları ortaya çıkardığını öğrencilerin sorularından en az biriyle örnekleyerek açıklama (2 puan)
• Çevre sorunlarının ontolojik, epistemolojik, estetik ve etik açıdan sorgulama ihtiyacı doğurduğunu; çözüm için insan-doğa ilişkisinin değer temelinde yeniden düşünülmesi gerektiğini belirtme (2 puan)

Kısmi cevap: Değinilmeyen her ölçüt için ölçütün puanı kadar eksik puan verilir. Sorulardan örnek verilmeden yapılan genel açıklamaya ikinci ölçütten 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

3.1. I. soru varlık felsefesine (ontoloji), II. soru bilgi felsefesine (epistemoloji), III. soru sanat felsefesine (estetik), IV. soru ahlak felsefesine (etik) aittir.

3.2. Bilim, ışık kirliliğinin ne kadar olduğunu ölçebilir; mühendislik de lambaların yönünü ve gücünü değiştirerek kirliliği azaltabilir. Ancak gece karanlığının korunması gereken bir değer olup olmadığı ya da kendi rahatımız için kuşlara zarar vermenin doğru olup olmadığı gibi sorular ölçümle cevaplanamaz. Öğrencilerin soruları göstermektedir ki bu sorun, insanın doğanın parçası mı yoksa efendisi mi olduğu, doğal güzelliğin nerede bulunduğu ve canlılara karşı ahlaki sorumluluğumuzun olup olmadığı gibi felsefi soruları beraberinde getirir. Çevre sorunları bu nedenle varlık, bilgi, güzellik ve ahlak açısından sorgulamayı gerektirir; kalıcı bir çözüm için insan-doğa ilişkisinin değer temelinde yeniden düşünülmesi gerekir.

Yanlış cevap: Soruların felsefe alanlarının birbirine karıştırılması (örneğin III numaralı sorunun bilgi felsefesine, II numaralı sorunun ahlak felsefesine yazılması); 3.2'de "Işık kirliliği teknik bir sorundur, felsefeyi ilgilendirmez." ya da "Felsefe hangi lambanın kullanılacağını belirler." gibi açıklamalar. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (6 puan)

• Ece'nin görüşünün insan merkezci yaklaşıma dayandığını belirtme (2 puan)
• Bu yaklaşımın ilkesini yazma: Doğa değerini insana sağladığı yarardan (araçsal özelliğinden) alır; etik temel yalnızca insanların birbirleriyle ilişkisinde geçerlidir. (2 puan)
• Düşünce deneyinin, hiçbir insanın etkilenmediği bir durumda doğanın yok edilmesinin yine de yanlış görünüp görünmediğini sorarak bu ilkeyi sınadığını; yok etme yanlış görünüyorsa doğanın insandan bağımsız (içsel) bir değeri olabileceğini açıklama (2 puan)

4.2. (8 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Öğrencinin "yanlıştır" ya da "yanlış değildir" sonucuna varması puanı etkilemez; puan, argümanın yapısına ve gerekçelerin tutarlılığına göre verilir.

4.3. (6 puan) Bu madde de öğrencinin savunduğu görüşten bağımsız olarak puanlanır.

• Öğrencinin kendi görüşüne gerçekten yöneltilebilecek, konuyla ilgili bir itiraz yazması (2 puan; itiraz kendi görüşünü tekrar ediyorsa ya da konuyla zayıf ilişkiliyse 1 puan)
• İtiraza cevap verirken yeni bir gerekçe, ayrım ya da örnek kullanması (2 puan; yalnızca "Bu itiraz yanlıştır." gibi gerekçesiz bir cevaba puan verilmez)
• Cevabın 4.2'de savunulan görüşle tutarlı olması (2 puan)

Örnek doğru cevap:

4.1. Ece'nin görüşü insan merkezci yaklaşıma dayanır. Bu yaklaşıma göre doğa değerini insana sağladığı yarardan alır ve etik yalnızca insanlar arasındaki ilişkilerde geçerlidir. Düşünce deneyi, doğanın yok edilmesinden hiçbir insanın etkilenmeyeceği bir durum kurgular. Bu durumda bile doğayı yok etmek bize yanlış geliyorsa doğanın yalnızca insana yararı ölçüsünde değil, insandan bağımsız olarak da değerli olabileceği sonucuna ulaşılır. Böylece deney, insan merkezci yaklaşımın "Doğanın değeri insana sağladığı yarardır." ilkesini sınamış olur.

4.2. (Doğanın içsel değerini savunan bir görüş)

P1: İnsana yararından bağımsız olarak kendi başına değeri olan bir şeyi hiçbir gerekçe olmadan yok etmek ahlaken yanlıştır.

P2: Ormanlar, göller ve oralarda yaşayan canlılar, insana sağladıkları yarardan bağımsız olarak içsel bir değere sahiptir.

C: O hâlde hiçbir insan zarar görmeyecek olsa bile Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlıştır.

4.3. İtiraz: "Değer, ancak değer biçen bir varlık için vardır. İnsan kalmadığında ormanı değerli bulacak kimse de kalmaz; bu yüzden yok edilen bir değer de yoktur." Cevap: Canlılar için iyi ya da kötü olan şeyler, bunları değerlendiren bir insan olmasa da vardır. Kuraklık bir ağaç için kötü, yağmur iyidir; her canlının yaşamını sürdürme yönelimi onun kendi iyiliğinin olduğunu gösterir. Dolayısıyla değer yalnızca insanın onu takdir etmesine bağlı değildir ve düğmeye basmak bu canlıların kendi iyiliğini hiçe saymaktır.

Karşıt görüşü savunan bir öğrenci de örneğin şu argümanla 4.2'den tam puan alabilir: P1: Ahlaki ödevler yalnızca karşılıklı hak ve sorumluluk taşıyabilen akıl sahibi varlıklara karşı vardır. P2: Dünya'da geride kalan varlıklar arasında akıl sahibi ve hak taşıyabilen hiçbir varlık yoktur. C: O hâlde Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlış değildir. Bu öğrenci 4.3'te örneğin "Acı çekebilen hayvanların da ahlaki bir statüsü vardır." itirazını yazıp ahlaki ödevle acıma duygusu arasında ayrım yaparak cevap verebilir.

Yanlış cevap: Ece'nin görüşünün canlı merkezci ya da çevre merkezci yaklaşıma bağlanması; 4.2'de öncül yazılmadan yalnızca "Bence yanlıştır." denmesi ya da sonucun öncül olarak tekrar edilmesi (örneğin "P1: Deniz'in düğmeye basması yanlıştır. C: Bu yüzden yanlıştır."); 4.3'te görüşe yöneltilmemiş bir itiraz yazılması ya da itirazın cevapsız bırakılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (4 puan)

• Tartışmayla ilgili bir felsefi problemin belirlenmesi (2 puan). Örneğin: israfın yalnızca ekonomik mi yoksa ahlaki bir sorun mu olduğu; insanın satın aldığı doğal kaynaklar üzerinde sınırsız bir kullanım hakkı olup olmadığı; insanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsünün ne olduğu; bireysel özgürlüğün doğaya ve başkalarına karşı sorumlulukla sınırlanıp sınırlanmayacağı.
• Problemin felsefi bir soru biçiminde yazılması (2 puan): Soru; değer, hak, özgürlük ya da sorumluluk gibi kavramlara yönelmeli, gözlem veya ölçümle kesin olarak cevaplanamamalı ve farklı gerekçeli cevaplara açık olmalıdır.

Kısmi cevap: Ölçümle cevaplanabilen bir soru (örneğin "Kantinde günde kaç ekmek çöpe atılıyor?") yazan öğrenci yalnızca problemi belirleme ölçütünden, problem tartışmayla ilgiliyse 1 puan alır.

5.2. (16 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Arda'nın ya da Zehra'nın görüşüne yakın bir tez savunulması ya da iki görüşü birleştiren özgün bir tez geliştirilmesi puanı etkilemez; puan aşağıdaki ölçütlere göre verilir.

Örnek doğru cevap:

5.1. İsraf, yalnızca kişinin kendi bütçesini ilgilendiren ekonomik bir sorun mudur yoksa ahlaki bir sorun mudur?

5.2. Bence israf yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir sorundur. Bir yiyeceğin parasını ödemek, onun üretiminde kullanılan toprağın, suyun ve enerjinin bütün değerini ödemek anlamına gelmez; çünkü bu kaynaklar sınırlıdır ve yalnızca bize değil, bugün yaşayan diğer insanlara ve gelecek kuşaklara da aittir. Nesiller arası eşitlik, doğal kaynakların kuşaklar boyunca adil paylaşılmasını gerektirir; gereksiz yere çöpe atılan her yiyecek başkalarının bu kaynaklardan yararlanma imkânını azaltır. Ayrıca sürdürülebilirlik açısından bakıldığında, kaynakların doğanın kendini yenileyebileceğinden daha hızlı tüketilmesi uzun vadede herkesin yaşamını tehdit eder. Arda, parasını ödeyen kişinin yiyeceğini istediği gibi kullanmakta özgür olduğunu söylemektedir. Ancak özgürlük, başkalarının haklarına ve ortak kaynaklara zarar vermeme sorumluluğuyla birlikte düşünülmelidir; bir kişinin özgürlüğü, herkese ait sınırlı kaynakların boşa harcanmasını haklı çıkarmaz. Sonuç olarak israf, insanın doğaya ve diğer insanlara karşı taşıdığı ahlaki sorumluluğu çiğnediği için ahlaki bir sorundur.

Not: Arda'nın görüşüne yakın bir tez savunan öğrenci de (örneğin israfın bireysel bir tercih olduğunu, ahlakın yalnızca başkasına doğrudan zarar veren eylemlerle ilgilendiğini insan merkezci yaklaşım ve araçsal değer kavramlarıyla gerekçelendirip Zehra'nın "başkalarının hakkı" gerekçesine cevap veren) ölçütleri karşılıyorsa tam puan alır.

Yanlış cevap: 5.1'de felsefi problem yerine bilgi sorusu yazılması; 5.2'de tez belirtilmeden israfa ilişkin bilgilerin sıralanması, kavramların yanlış anlamda kullanılması (örneğin "sürdürülebilirlik" kavramının "pahalılık" anlamında kullanılması), karşıt görüşe hiç değinilmemesi ya da paragrafta hem "İsraf ahlaki bir sorundur." hem de "İsrafın ahlakla hiçbir ilgisi yoktur." gibi çelişkili yargılara yer verilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (6 puan) Her haber için problemin doğru belirlenmesi 1 puan, gerekçenin haberle ilişkilendirilerek yazılması 1 puandır (3×1 + 3×1 = 6 puan).

• Haber 1: Güvenlik sorunları (mahremiyet ihlali). Gerekçe: Kişisel bilgiler veri olarak işlenip izinsiz kullanılmakta, kullanıcıların mahremiyeti ihlal edilmektedir.
• Haber 2: Değerlerin tahribatı. Gerekçe: Yardımlaşma, merhamet ve sorumluluk gibi bireysel ve toplumsal yaşamın temelini oluşturan değerler yerini beğeni ve paylaşım arzusuna, "ben" odaklı düşünmeye bırakmıştır.
• Haber 3: Ahlaki eylemin imkânı. Gerekçe: Yeni bir teknoloji karşısında sorumluluğun kime yükleneceğini belirleyen etik kurallar oluşturulamamıştır.

Kısmi cevap: Yanlış belirlenen her problem için 1 puan, yazılmayan ya da haberle ilişkilendirilmeyen her gerekçe için 1 puan eksik verilir. Haber 2 için "ahlaki eylemin imkânı" yazıp sosyal ilişkilerdeki karmaşıklık ve kuralsızlıkla gerekçelendiren öğrenciye problem için 1 puan verilir. Problem belirlenmeden yazılan gerekçeye tek başına puan verilmez.

6.2. (4 puan)

• Sözün anlamını açıklama (2 puan): Teknolojinin kendi başına bir amacı ve yönü yoktur; insanın belirlediği amaçlar ve değerler doğrultusunda değil, kendi işleyişiyle ilerler. Bu kendiliğinden işleyiş, insanın teknoloji üzerinde hâkimiyet kurmasını zorlaştırır; bu nedenle teknolojinin etkilerinin farkında olan bilinçli ve eleştirel bir tutum gerekir.
• Sözü haberlerden biriyle ilişkilendirme (2 puan). Örneğin Haber 3'te sürücüsüz araçların, sorumluluğu belirleyecek etik kurallar oluşturulmadan geliştirilip yollara çıkması; Haber 1'de veri toplama teknolojisinin kullanıcıların iradesinden bağımsız olarak işlemesi.

Örnek doğru cevap:

6.1. Haber 1'de güvenlik sorunları görülür; kullanıcıların kişisel verileri izinsiz satılarak mahremiyetleri ihlal edilmiştir. Haber 2'de değerlerin tahribatı görülür; yaralıya yardım etmek gibi temel bir değer, görüntü paylaşıp ilgi çekme isteğinin gerisinde kalmıştır. Haber 3'te ahlaki eylemin imkânı problemi görülür; sürücüsüz araç gibi yeni bir teknoloji karşısında sorumluluğu belirleyen etik kurallar oluşturulamamıştır.

6.2. Bauman bu sözle teknolojinin kendi başına bir amaca yönelmediğini, insanın değerleri ve amaçları tarafından yönlendirilmeden, sırf geliştirilebildiği için ilerlediğini anlatır. Bu durum, insanın teknolojiyi kontrol etmesini zorlaştırır. Haber 3'te sürücüsüz araçlar, bir kaza olduğunda sorumluluğun kime ait olacağına dair kurallar belirlenmeden geliştirilip trafiğe çıkmıştır. Teknoloji ilerlemiş ama hangi amaca ve hangi ahlaki ilkelere göre ilerleyeceği sonradan tartışılmaya başlanmıştır.

Yanlış cevap: Aksiyolojik problemler yerine ontolojik problemlerin yazılması (örneğin Haber 1 için yalnızca "yabancılaşma" yazılması), haberlerle ilgisi olmayan gerekçeler, 6.2'de Bauman'ın sözünün "Makinelerin gözü yoktur." ya da "Teknoloji çok hızlı gelişir." gibi yalnızca kelime anlamıyla ya da yüzeysel biçimde açıklanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.