Doğru cevap:

1.1. (8 puan)

• II, IV ve V numaralı soruların felsefi soru olarak belirlenmesi (3×2 = 6 puan)
• Bu soruları ayıran özelliğin açıklanması (2 puan): Felsefi sorular doğanın değeri, gelecek kuşakların hakları, ideal düzen gibi değer, hak ve sorumluluk konularını sorgular; gözlem, deney ve ölçümle kesin olarak cevaplanamaz, farklı ama tutarlı cevaplara açıktır. I ve III numaralı sorular ise gözlem ve ölçümle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

Kısmi cevap: Doğru belirlenen her felsefi soru 2 puandır. I veya III numaralı soru da felsefi soru olarak yazılmışsa yazılan her biri için 2 puan düşülür (bu ölçütten alınacak puan 0'ın altına inmez). Ayırt edici özellik yalnızca "Felsefi sorular zordur." gibi bir ifadeyle açıklanmışsa bu ölçütten puan verilmez.

1.2. (12 puan) Her soru için kavramın doğru eşleştirilmesi 2 puan, felsefi problemin doğru ifade edilmesi 2 puandır (3×2 + 3×2 = 12 puan).

• II numaralı soru: Potansiyel değer. Problem: İnsan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı, doğanın yalnızca insana sağladığı yarar ölçüsünde mi değerli olduğu problemi.
• IV numaralı soru: Nesiller arası eşitlik. Problem: Gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı, doğal kaynakların kuşaklar arasında adil paylaşımı ve kullanım ölçüsü problemi.
• V numaralı soru: Sürdürülebilirlik. Problem: İnsanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir çevrenin ve ideal düzenin mümkün olup olmadığı problemi.

Kısmi cevap: Yanlış eşleştirilen her kavram için 2 puan eksik verilir. Problem, soru aynen tekrar edilerek yazılmışsa o satır için problemden 1 puan verilir; problemin "... olup olmadığı problemi" biçiminde ya da konusu açıkça belirtilerek yazılması beklenir. Soru eşleştirilmeden yazılan probleme tek başına puan verilmez.

Örnek doğru cevap:

1.1. II, IV ve V numaralı sorular felsefidir. Bu sorular doğanın değerini, gelecek kuşakların haklarını ve nasıl bir düzenin doğru olduğunu sorgular. Bunlar gözlem, deney ya da ölçümle kesin olarak cevaplanamaz; farklı düşünürlerce farklı ama tutarlı biçimlerde cevaplanabilir. I ve III numaralı sorular ise ölçüm ve gözlemle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

1.2. II numaralı soru potansiyel değer kavramıyla ilişkilidir ve insan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı problemini dile getirir. IV numaralı soru nesiller arası eşitlik kavramıyla ilişkilidir ve gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı problemini dile getirir. V numaralı soru sürdürülebilirlik kavramıyla ilişkilidir ve insanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir düzenin mümkün olup olmadığı problemini dile getirir.

Yanlış cevap: I veya III numaralı soruların felsefi soru olarak seçilmesi; bir sorunun ilginç ya da önemli olduğu için felsefi sayılması; kavramların birbirine karıştırılması (örneğin II numaralı sorunun nesiller arası eşitlikle eşleştirilmesi); problemin yerine soruyla ilgisi olmayan genel bir cümle yazılması (örneğin "Aral Gölü kurumuştur."). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (16 puan) Her kişi için yaklaşımın doğru belirlenmesi 2 puan, yaklaşımı gösteren ifadenin metinden gösterilip gerekçelendirilmesi 2 puandır (4×2 + 4×2 = 16 puan).

Not: Orhan Bey için "derin ekoloji" yazan öğrenciye, gerekçesini canlı ve cansız varlıkları birlikte kapsayan bütüncül bakışa dayandırıyorsa tam puan verilir.

Kısmi cevap: Yanlış belirlenen her yaklaşım için 2 puan, yazılmayan ya da yaklaşımla uyuşmayan her ifade ve gerekçe için 2 puan eksik verilir. Yalnızca ifade aktarılıp gerekçe yazılmamışsa o satırın ifade ve gerekçe puanından 1 puan verilir. Yaklaşım belirlenmeden yazılan gerekçeye tek başına puan verilmez.

2.2. (4 puan)

• Görüş ayrılığının, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıttığını belirtme (2 puan)
• Bu tartışmayı iki kişinin görüşüyle ilişkilendirerek açıklama: Kerem Bey'e göre derenin değeri insana sağladığı faydadır (araçsal değer); Selin Hanım'a göre balıklar insana yararlarından bağımsız olarak kendi başlarına değerlidir (içsel değer). (2 puan)

Kısmi cevap: Tartışmayı yalnızca "merkeze insanın mı yoksa doğanın mı alınacağı" biçiminde açıklayıp iki görüşle doğru ilişkilendiren öğrenciye 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

2.1.

2.2. Bu görüş ayrılığı, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıtır. Kerem Bey, derenin değerini insana sağlayacağı elektrik ve iş imkânına bağlar; ona göre doğa, insan için bir araç olduğu ölçüde değerlidir. Selin Hanım ise balıkların insana hiçbir yararı olmasa bile kendi başlarına değerli olduğunu, yani içsel bir değere sahip olduğunu savunur.

Yanlış cevap: Yaklaşımların birbirine karıştırılması (örneğin Kerem Bey'in canlı merkezci, Fatma Hanım'ın insan merkezci olarak yazılması), metinde olmayan ifadelerin gerekçe gösterilmesi, 2.2'de tartışmanın "elektrik mi gerekli, balık mı?" gibi felsefi problemi yansıtmayan bir biçimde açıklanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (6 puan) Doğru gruba yerleştirilen her pano 1 puandır (6×1 = 6 puan).

• Doğayı insanın yararlanacağı ve egemen olacağı bir araç olarak görenler: B (Aristoteles), D (Francis Bacon), E (René Descartes)
• İnsanı doğanın parçası ya da doğaya karşı sorumlu bir varlık olarak görenler: A (Stoacılar), C (İslam düşüncesi), F (Arne Naess)

Kısmi cevap: Yanlış gruba yerleştirilen ya da hiçbir gruba yerleştirilmeyen her pano için 1 puan eksik verilir.

3.2. (4 puan)

• Modern dönemde doğanın matematik ve fizik yasalarıyla açıklanan bir makine olarak görülmeye başlandığını, bilginin doğaya egemen olmanın aracı sayıldığını ve insanın merkeze alındığını belirtme (2 puan)
• Bu insan merkezli ve mekanik anlayışın doğayı insan için sınırsızca yararlanılabilecek bir kaynak hâline getirdiğini, Sanayi Devrimi ile yaygınlaşarak doğanın tahribatına ve günümüz çevre sorunlarının artmasına zemin hazırladığını açıklama (2 puan)

Kısmi cevap: Değişim doğru belirtilip çevre sorunlarıyla ilişkisi kurulmamışsa yalnızca ilk ölçütün puanı verilir.

Örnek doğru cevap:

3.1. Doğayı bir araç olarak görenler: B, D ve E. İnsanı doğanın parçası ya da doğaya karşı sorumlu görenler: A, C ve F.

3.2. Bacon ve Descartes ile birlikte doğa, matematik ve fizik yasalarıyla açıklanabilen bir makine gibi görülmeye başlanmış, bilgi de doğaya egemen olmanın aracı sayılmıştır. Merkezine insanı alan bu mekanik anlayış, doğayı insanın sınırsızca yararlanabileceği bir kaynak hâline getirmiştir. Sanayi Devrimi ile yaygınlaşan bu yaklaşım, doğanın sömürülmesine ve günümüz çevre sorunlarının artmasına zemin hazırlamıştır.

Yanlış cevap: Aristoteles'in doğayı koruyan, Naess'in doğaya egemen olmayı savunan düşünürler olarak gruplandırılması; 3.2'de modern doğa anlayışının çevre sorunlarını azalttığının ya da bu anlayışla çevre sorunları arasında hiçbir ilişki bulunmadığının yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (6 puan)

• Ece'nin görüşünün insan merkezci yaklaşıma dayandığını belirtme (2 puan)
• Bu yaklaşımın ilkesini yazma: Doğa değerini insana sağladığı yarardan (araçsal özelliğinden) alır; etik temel yalnızca insanların birbirleriyle ilişkisinde geçerlidir. (2 puan)
• Düşünce deneyinin, hiçbir insanın etkilenmediği bir durumda doğanın yok edilmesinin yine de yanlış görünüp görünmediğini sorarak bu ilkeyi sınadığını; yok etme yanlış görünüyorsa doğanın insandan bağımsız (içsel) bir değeri olabileceğini açıklama (2 puan)

4.2. (8 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Öğrencinin "yanlıştır" ya da "yanlış değildir" sonucuna varması puanı etkilemez; puan, argümanın yapısına ve gerekçelerin tutarlılığına göre verilir.

4.3. (6 puan) Bu madde de öğrencinin savunduğu görüşten bağımsız olarak puanlanır.

• Öğrencinin kendi görüşüne gerçekten yöneltilebilecek, konuyla ilgili bir itiraz yazması (2 puan; itiraz kendi görüşünü tekrar ediyorsa ya da konuyla zayıf ilişkiliyse 1 puan)
• İtiraza cevap verirken yeni bir gerekçe, ayrım ya da örnek kullanması (2 puan; yalnızca "Bu itiraz yanlıştır." gibi gerekçesiz bir cevaba puan verilmez)
• Cevabın 4.2'de savunulan görüşle tutarlı olması (2 puan)

Örnek doğru cevap:

4.1. Ece'nin görüşü insan merkezci yaklaşıma dayanır. Bu yaklaşıma göre doğa değerini insana sağladığı yarardan alır ve etik yalnızca insanlar arasındaki ilişkilerde geçerlidir. Düşünce deneyi, doğanın yok edilmesinden hiçbir insanın etkilenmeyeceği bir durum kurgular. Bu durumda bile doğayı yok etmek bize yanlış geliyorsa doğanın yalnızca insana yararı ölçüsünde değil, insandan bağımsız olarak da değerli olabileceği sonucuna ulaşılır. Böylece deney, insan merkezci yaklaşımın "Doğanın değeri insana sağladığı yarardır." ilkesini sınamış olur.

4.2. (Doğanın içsel değerini savunan bir görüş)

P1: İnsana yararından bağımsız olarak kendi başına değeri olan bir şeyi hiçbir gerekçe olmadan yok etmek ahlaken yanlıştır.

P2: Ormanlar, göller ve oralarda yaşayan canlılar, insana sağladıkları yarardan bağımsız olarak içsel bir değere sahiptir.

C: O hâlde hiçbir insan zarar görmeyecek olsa bile Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlıştır.

4.3. İtiraz: "Değer, ancak değer biçen bir varlık için vardır. İnsan kalmadığında ormanı değerli bulacak kimse de kalmaz; bu yüzden yok edilen bir değer de yoktur." Cevap: Canlılar için iyi ya da kötü olan şeyler, bunları değerlendiren bir insan olmasa da vardır. Kuraklık bir ağaç için kötü, yağmur iyidir; her canlının yaşamını sürdürme yönelimi onun kendi iyiliğinin olduğunu gösterir. Dolayısıyla değer yalnızca insanın onu takdir etmesine bağlı değildir ve düğmeye basmak bu canlıların kendi iyiliğini hiçe saymaktır.

Karşıt görüşü savunan bir öğrenci de örneğin şu argümanla 4.2'den tam puan alabilir: P1: Ahlaki ödevler yalnızca karşılıklı hak ve sorumluluk taşıyabilen akıl sahibi varlıklara karşı vardır. P2: Dünya'da geride kalan varlıklar arasında akıl sahibi ve hak taşıyabilen hiçbir varlık yoktur. C: O hâlde Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlış değildir. Bu öğrenci 4.3'te örneğin "Acı çekebilen hayvanların da ahlaki bir statüsü vardır." itirazını yazıp ahlaki ödevle acıma duygusu arasında ayrım yaparak cevap verebilir.

Yanlış cevap: Ece'nin görüşünün canlı merkezci ya da çevre merkezci yaklaşıma bağlanması; 4.2'de öncül yazılmadan yalnızca "Bence yanlıştır." denmesi ya da sonucun öncül olarak tekrar edilmesi (örneğin "P1: Deniz'in düğmeye basması yanlıştır. C: Bu yüzden yanlıştır."); 4.3'te görüşe yöneltilmemiş bir itiraz yazılması ya da itirazın cevapsız bırakılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (4 puan)

• Tartışmayla ilgili bir felsefi problemin belirlenmesi (2 puan). Örneğin: israfın yalnızca ekonomik mi yoksa ahlaki bir sorun mu olduğu; insanın satın aldığı doğal kaynaklar üzerinde sınırsız bir kullanım hakkı olup olmadığı; insanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsünün ne olduğu; bireysel özgürlüğün doğaya ve başkalarına karşı sorumlulukla sınırlanıp sınırlanmayacağı.
• Problemin felsefi bir soru biçiminde yazılması (2 puan): Soru; değer, hak, özgürlük ya da sorumluluk gibi kavramlara yönelmeli, gözlem veya ölçümle kesin olarak cevaplanamamalı ve farklı gerekçeli cevaplara açık olmalıdır.

Kısmi cevap: Ölçümle cevaplanabilen bir soru (örneğin "Kantinde günde kaç ekmek çöpe atılıyor?") yazan öğrenci yalnızca problemi belirleme ölçütünden, problem tartışmayla ilgiliyse 1 puan alır.

5.2. (16 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Arda'nın ya da Zehra'nın görüşüne yakın bir tez savunulması ya da iki görüşü birleştiren özgün bir tez geliştirilmesi puanı etkilemez; puan aşağıdaki ölçütlere göre verilir.

Örnek doğru cevap:

5.1. İsraf, yalnızca kişinin kendi bütçesini ilgilendiren ekonomik bir sorun mudur yoksa ahlaki bir sorun mudur?

5.2. Bence israf yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir sorundur. Bir yiyeceğin parasını ödemek, onun üretiminde kullanılan toprağın, suyun ve enerjinin bütün değerini ödemek anlamına gelmez; çünkü bu kaynaklar sınırlıdır ve yalnızca bize değil, bugün yaşayan diğer insanlara ve gelecek kuşaklara da aittir. Nesiller arası eşitlik, doğal kaynakların kuşaklar boyunca adil paylaşılmasını gerektirir; gereksiz yere çöpe atılan her yiyecek başkalarının bu kaynaklardan yararlanma imkânını azaltır. Ayrıca sürdürülebilirlik açısından bakıldığında, kaynakların doğanın kendini yenileyebileceğinden daha hızlı tüketilmesi uzun vadede herkesin yaşamını tehdit eder. Arda, parasını ödeyen kişinin yiyeceğini istediği gibi kullanmakta özgür olduğunu söylemektedir. Ancak özgürlük, başkalarının haklarına ve ortak kaynaklara zarar vermeme sorumluluğuyla birlikte düşünülmelidir; bir kişinin özgürlüğü, herkese ait sınırlı kaynakların boşa harcanmasını haklı çıkarmaz. Sonuç olarak israf, insanın doğaya ve diğer insanlara karşı taşıdığı ahlaki sorumluluğu çiğnediği için ahlaki bir sorundur.

Not: Arda'nın görüşüne yakın bir tez savunan öğrenci de (örneğin israfın bireysel bir tercih olduğunu, ahlakın yalnızca başkasına doğrudan zarar veren eylemlerle ilgilendiğini insan merkezci yaklaşım ve araçsal değer kavramlarıyla gerekçelendirip Zehra'nın "başkalarının hakkı" gerekçesine cevap veren) ölçütleri karşılıyorsa tam puan alır.

Yanlış cevap: 5.1'de felsefi problem yerine bilgi sorusu yazılması; 5.2'de tez belirtilmeden israfa ilişkin bilgilerin sıralanması, kavramların yanlış anlamda kullanılması (örneğin "sürdürülebilirlik" kavramının "pahalılık" anlamında kullanılması), karşıt görüşe hiç değinilmemesi ya da paragrafta hem "İsraf ahlaki bir sorundur." hem de "İsrafın ahlakla hiçbir ilgisi yoktur." gibi çelişkili yargılara yer verilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap: Bu soru öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Katılımcının görüşüne katılan ya da katılmayan öğrenci, aşağıdaki ölçütleri karşıladığı ölçüde puan alır.

6.1. (6 puan)

• Görüşe katılıp katılmadığını ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk konusundaki tutumunu açıkça belirtme (2 puan; belirsiz tutum için 1 puan)
• Tutumunu destekleyen, konuyla ilgili ve birbirinden farklı iki gerekçe yazma (2×2 = 4 puan). Gerekçe; nesiller arası eşitlik, sürdürülebilirlik, ahlaki sorumluluk, hak gibi kavramlara ya da kaynakların sınırlılığı, kararların gelecekteki etkileri gibi olgulara dayanıyorsa 2 puan; konuyla ilgili ama yüzeysel ya da tutumu tekrar eden bir gerekçe ise 1 puan verilir.

6.2. (4 puan)

• Öğrencinin kendi oluşturduğu ve 6.1'deki görüşüyle uyumlu bir benzetme ya da metafor yazması (2 puan; yaygın bir sözün aynen aktarılması ya da görüşle uyumu zayıf bir benzetme için 1 puan)
• Benzetmedeki öğelerin görüşteki hangi düşünceye karşılık geldiğini açıklaması (2 puan; açıklama yüzeysel ise 1 puan)

Örnek doğru cevap:

6.1. Katılımcının görüşüne katılmıyorum; bugün yaşayan insanların gelecek kuşaklara karşı sorumluluğu vardır. Birincisi, su gibi doğal kaynakları hiçbir kuşak tek başına üretmemiştir; bu kaynaklar bize önceki kuşaklardan kaldığı gibi sonrakilere de kalmalıdır. Bu nedenle nesiller arası eşitlik gereği bugünkü kuşağın onları tüketip bitirme hakkı yoktur. İkincisi, henüz doğmamış insanlar bugünkü kararlarımızdan doğrudan etkilenecek ama bu kararlara itiraz edemeyecektir. Kendini savunamayacak olanlara zarar vermemek ahlaki bir sorumluluktur.

6.2. "Doğa, kütüphaneden ödünç alınmış bir kitap gibidir." Kitabı okuyup ondan yararlanabiliriz ama sayfalarını yırtmadan, bir sonraki okura ulaşacak biçimde geri vermemiz gerekir. Kitap doğal kaynakları, sonraki okur gelecek kuşakları temsil eder. Bu benzetme, doğal kaynakları kullanma hakkımız olduğunu ama onları gelecek kuşaklara kullanılabilir biçimde bırakma sorumluluğu taşıdığımızı ifade eder.

Not: Katılımcının görüşüne katılan bir öğrenci de örneğin hakların ancak var olan bireylere ait olabileceğini, bugünün insanının ihtiyaçlarının belirsiz bir geleceğe feda edilemeyeceğini gerekçe gösterip görüşünü tutarlı bir benzetmeyle (ör. "Her kuşak kendi yolunu kendisi açan bir yolcudur.") açıklarsa tam puan alır.

Yanlış cevap: Tutum belirtilmeden barajlar ya da kuraklık hakkında bilgi verilmesi; gerekçe yerine tutumun tekrar edilmesi; 6.2'de benzetme ya da metafor oluşturulmaması veya benzetmenin 6.1'deki görüşle çelişmesi (örneğin gelecek kuşaklara sorumluluğu savunduktan sonra "Doğa, bitene kadar yenecek bir pastadır." benzetmesinin kullanılması). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.