Doğru cevap:

1.1. (8 puan)

• II, IV ve V numaralı soruların felsefi soru olarak belirlenmesi (3×2 = 6 puan)
• Bu soruları ayıran özelliğin açıklanması (2 puan): Felsefi sorular doğanın değeri, gelecek kuşakların hakları, ideal düzen gibi değer, hak ve sorumluluk konularını sorgular; gözlem, deney ve ölçümle kesin olarak cevaplanamaz, farklı ama tutarlı cevaplara açıktır. I ve III numaralı sorular ise gözlem ve ölçümle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

Kısmi cevap: Doğru belirlenen her felsefi soru 2 puandır. I veya III numaralı soru da felsefi soru olarak yazılmışsa yazılan her biri için 2 puan düşülür (bu ölçütten alınacak puan 0'ın altına inmez). Ayırt edici özellik yalnızca "Felsefi sorular zordur." gibi bir ifadeyle açıklanmışsa bu ölçütten puan verilmez.

1.2. (12 puan) Her soru için kavramın doğru eşleştirilmesi 2 puan, felsefi problemin doğru ifade edilmesi 2 puandır (3×2 + 3×2 = 12 puan).

• II numaralı soru: Potansiyel değer. Problem: İnsan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı, doğanın yalnızca insana sağladığı yarar ölçüsünde mi değerli olduğu problemi.
• IV numaralı soru: Nesiller arası eşitlik. Problem: Gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı, doğal kaynakların kuşaklar arasında adil paylaşımı ve kullanım ölçüsü problemi.
• V numaralı soru: Sürdürülebilirlik. Problem: İnsanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir çevrenin ve ideal düzenin mümkün olup olmadığı problemi.

Kısmi cevap: Yanlış eşleştirilen her kavram için 2 puan eksik verilir. Problem, soru aynen tekrar edilerek yazılmışsa o satır için problemden 1 puan verilir; problemin "... olup olmadığı problemi" biçiminde ya da konusu açıkça belirtilerek yazılması beklenir. Soru eşleştirilmeden yazılan probleme tek başına puan verilmez.

Örnek doğru cevap:

1.1. II, IV ve V numaralı sorular felsefidir. Bu sorular doğanın değerini, gelecek kuşakların haklarını ve nasıl bir düzenin doğru olduğunu sorgular. Bunlar gözlem, deney ya da ölçümle kesin olarak cevaplanamaz; farklı düşünürlerce farklı ama tutarlı biçimlerde cevaplanabilir. I ve III numaralı sorular ise ölçüm ve gözlemle cevabı bulunabilecek bilimsel sorulardır.

1.2. II numaralı soru potansiyel değer kavramıyla ilişkilidir ve insan dışındaki varlıkların içsel bir değere sahip olup olmadığı problemini dile getirir. IV numaralı soru nesiller arası eşitlik kavramıyla ilişkilidir ve gelecek kuşakların bugünkü kuşaklar üzerinde hakları olup olmadığı problemini dile getirir. V numaralı soru sürdürülebilirlik kavramıyla ilişkilidir ve insanların ihtiyaçları ile canlıların yaşam hakkını birlikte gözeten sürdürülebilir bir düzenin mümkün olup olmadığı problemini dile getirir.

Yanlış cevap: I veya III numaralı soruların felsefi soru olarak seçilmesi; bir sorunun ilginç ya da önemli olduğu için felsefi sayılması; kavramların birbirine karıştırılması (örneğin II numaralı sorunun nesiller arası eşitlikle eşleştirilmesi); problemin yerine soruyla ilgisi olmayan genel bir cümle yazılması (örneğin "Aral Gölü kurumuştur."). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (16 puan) Her kişi için yaklaşımın doğru belirlenmesi 2 puan, yaklaşımı gösteren ifadenin metinden gösterilip gerekçelendirilmesi 2 puandır (4×2 + 4×2 = 16 puan).

Not: Orhan Bey için "derin ekoloji" yazan öğrenciye, gerekçesini canlı ve cansız varlıkları birlikte kapsayan bütüncül bakışa dayandırıyorsa tam puan verilir.

Kısmi cevap: Yanlış belirlenen her yaklaşım için 2 puan, yazılmayan ya da yaklaşımla uyuşmayan her ifade ve gerekçe için 2 puan eksik verilir. Yalnızca ifade aktarılıp gerekçe yazılmamışsa o satırın ifade ve gerekçe puanından 1 puan verilir. Yaklaşım belirlenmeden yazılan gerekçeye tek başına puan verilmez.

2.2. (4 puan)

• Görüş ayrılığının, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıttığını belirtme (2 puan)
• Bu tartışmayı iki kişinin görüşüyle ilişkilendirerek açıklama: Kerem Bey'e göre derenin değeri insana sağladığı faydadır (araçsal değer); Selin Hanım'a göre balıklar insana yararlarından bağımsız olarak kendi başlarına değerlidir (içsel değer). (2 puan)

Kısmi cevap: Tartışmayı yalnızca "merkeze insanın mı yoksa doğanın mı alınacağı" biçiminde açıklayıp iki görüşle doğru ilişkilendiren öğrenciye 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

2.1.

2.2. Bu görüş ayrılığı, doğanın araçsal bir değere mi yoksa içsel bir değere mi sahip olduğu tartışmasını yansıtır. Kerem Bey, derenin değerini insana sağlayacağı elektrik ve iş imkânına bağlar; ona göre doğa, insan için bir araç olduğu ölçüde değerlidir. Selin Hanım ise balıkların insana hiçbir yararı olmasa bile kendi başlarına değerli olduğunu, yani içsel bir değere sahip olduğunu savunur.

Yanlış cevap: Yaklaşımların birbirine karıştırılması (örneğin Kerem Bey'in canlı merkezci, Fatma Hanım'ın insan merkezci olarak yazılması), metinde olmayan ifadelerin gerekçe gösterilmesi, 2.2'de tartışmanın "elektrik mi gerekli, balık mı?" gibi felsefi problemi yansıtmayan bir biçimde açıklanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (6 puan)

• Ece'nin görüşünün insan merkezci yaklaşıma dayandığını belirtme (2 puan)
• Bu yaklaşımın ilkesini yazma: Doğa değerini insana sağladığı yarardan (araçsal özelliğinden) alır; etik temel yalnızca insanların birbirleriyle ilişkisinde geçerlidir. (2 puan)
• Düşünce deneyinin, hiçbir insanın etkilenmediği bir durumda doğanın yok edilmesinin yine de yanlış görünüp görünmediğini sorarak bu ilkeyi sınadığını; yok etme yanlış görünüyorsa doğanın insandan bağımsız (içsel) bir değeri olabileceğini açıklama (2 puan)

3.2. (8 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Öğrencinin "yanlıştır" ya da "yanlış değildir" sonucuna varması puanı etkilemez; puan, argümanın yapısına ve gerekçelerin tutarlılığına göre verilir.

3.3. (6 puan) Bu madde de öğrencinin savunduğu görüşten bağımsız olarak puanlanır.

• Öğrencinin kendi görüşüne gerçekten yöneltilebilecek, konuyla ilgili bir itiraz yazması (2 puan; itiraz kendi görüşünü tekrar ediyorsa ya da konuyla zayıf ilişkiliyse 1 puan)
• İtiraza cevap verirken yeni bir gerekçe, ayrım ya da örnek kullanması (2 puan; yalnızca "Bu itiraz yanlıştır." gibi gerekçesiz bir cevaba puan verilmez)
• Cevabın 3.2'de savunulan görüşle tutarlı olması (2 puan)

Örnek doğru cevap:

3.1. Ece'nin görüşü insan merkezci yaklaşıma dayanır. Bu yaklaşıma göre doğa değerini insana sağladığı yarardan alır ve etik yalnızca insanlar arasındaki ilişkilerde geçerlidir. Düşünce deneyi, doğanın yok edilmesinden hiçbir insanın etkilenmeyeceği bir durum kurgular. Bu durumda bile doğayı yok etmek bize yanlış geliyorsa doğanın yalnızca insana yararı ölçüsünde değil, insandan bağımsız olarak da değerli olabileceği sonucuna ulaşılır. Böylece deney, insan merkezci yaklaşımın "Doğanın değeri insana sağladığı yarardır." ilkesini sınamış olur.

3.2. (Doğanın içsel değerini savunan bir görüş)

P1: İnsana yararından bağımsız olarak kendi başına değeri olan bir şeyi hiçbir gerekçe olmadan yok etmek ahlaken yanlıştır.

P2: Ormanlar, göller ve oralarda yaşayan canlılar, insana sağladıkları yarardan bağımsız olarak içsel bir değere sahiptir.

C: O hâlde hiçbir insan zarar görmeyecek olsa bile Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlıştır.

3.3. İtiraz: "Değer, ancak değer biçen bir varlık için vardır. İnsan kalmadığında ormanı değerli bulacak kimse de kalmaz; bu yüzden yok edilen bir değer de yoktur." Cevap: Canlılar için iyi ya da kötü olan şeyler, bunları değerlendiren bir insan olmasa da vardır. Kuraklık bir ağaç için kötü, yağmur iyidir; her canlının yaşamını sürdürme yönelimi onun kendi iyiliğinin olduğunu gösterir. Dolayısıyla değer yalnızca insanın onu takdir etmesine bağlı değildir ve düğmeye basmak bu canlıların kendi iyiliğini hiçe saymaktır.

Karşıt görüşü savunan bir öğrenci de örneğin şu argümanla 3.2'den tam puan alabilir: P1: Ahlaki ödevler yalnızca karşılıklı hak ve sorumluluk taşıyabilen akıl sahibi varlıklara karşı vardır. P2: Dünya'da geride kalan varlıklar arasında akıl sahibi ve hak taşıyabilen hiçbir varlık yoktur. C: O hâlde Deniz'in düğmeye basması ahlaken yanlış değildir. Bu öğrenci 3.3'te örneğin "Acı çekebilen hayvanların da ahlaki bir statüsü vardır." itirazını yazıp ahlaki ödevle acıma duygusu arasında ayrım yaparak cevap verebilir.

Yanlış cevap: Ece'nin görüşünün canlı merkezci ya da çevre merkezci yaklaşıma bağlanması; 3.2'de öncül yazılmadan yalnızca "Bence yanlıştır." denmesi ya da sonucun öncül olarak tekrar edilmesi (örneğin "P1: Deniz'in düğmeye basması yanlıştır. C: Bu yüzden yanlıştır."); 3.3'te görüşe yöneltilmemiş bir itiraz yazılması ya da itirazın cevapsız bırakılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (4 puan)

• Tartışmayla ilgili bir felsefi problemin belirlenmesi (2 puan). Örneğin: israfın yalnızca ekonomik mi yoksa ahlaki bir sorun mu olduğu; insanın satın aldığı doğal kaynaklar üzerinde sınırsız bir kullanım hakkı olup olmadığı; insanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsünün ne olduğu; bireysel özgürlüğün doğaya ve başkalarına karşı sorumlulukla sınırlanıp sınırlanmayacağı.
• Problemin felsefi bir soru biçiminde yazılması (2 puan): Soru; değer, hak, özgürlük ya da sorumluluk gibi kavramlara yönelmeli, gözlem veya ölçümle kesin olarak cevaplanamamalı ve farklı gerekçeli cevaplara açık olmalıdır.

Kısmi cevap: Ölçümle cevaplanabilen bir soru (örneğin "Kantinde günde kaç ekmek çöpe atılıyor?") yazan öğrenci yalnızca problemi belirleme ölçütünden, problem tartışmayla ilgiliyse 1 puan alır.

4.2. (16 puan) Bu madde öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. Arda'nın ya da Zehra'nın görüşüne yakın bir tez savunulması ya da iki görüşü birleştiren özgün bir tez geliştirilmesi puanı etkilemez; puan aşağıdaki ölçütlere göre verilir.

Örnek doğru cevap:

4.1. İsraf, yalnızca kişinin kendi bütçesini ilgilendiren ekonomik bir sorun mudur yoksa ahlaki bir sorun mudur?

4.2. Bence israf yalnızca ekonomik değil, ahlaki bir sorundur. Bir yiyeceğin parasını ödemek, onun üretiminde kullanılan toprağın, suyun ve enerjinin bütün değerini ödemek anlamına gelmez; çünkü bu kaynaklar sınırlıdır ve yalnızca bize değil, bugün yaşayan diğer insanlara ve gelecek kuşaklara da aittir. Nesiller arası eşitlik, doğal kaynakların kuşaklar boyunca adil paylaşılmasını gerektirir; gereksiz yere çöpe atılan her yiyecek başkalarının bu kaynaklardan yararlanma imkânını azaltır. Ayrıca sürdürülebilirlik açısından bakıldığında, kaynakların doğanın kendini yenileyebileceğinden daha hızlı tüketilmesi uzun vadede herkesin yaşamını tehdit eder. Arda, parasını ödeyen kişinin yiyeceğini istediği gibi kullanmakta özgür olduğunu söylemektedir. Ancak özgürlük, başkalarının haklarına ve ortak kaynaklara zarar vermeme sorumluluğuyla birlikte düşünülmelidir; bir kişinin özgürlüğü, herkese ait sınırlı kaynakların boşa harcanmasını haklı çıkarmaz. Sonuç olarak israf, insanın doğaya ve diğer insanlara karşı taşıdığı ahlaki sorumluluğu çiğnediği için ahlaki bir sorundur.

Not: Arda'nın görüşüne yakın bir tez savunan öğrenci de (örneğin israfın bireysel bir tercih olduğunu, ahlakın yalnızca başkasına doğrudan zarar veren eylemlerle ilgilendiğini insan merkezci yaklaşım ve araçsal değer kavramlarıyla gerekçelendirip Zehra'nın "başkalarının hakkı" gerekçesine cevap veren) ölçütleri karşılıyorsa tam puan alır.

Yanlış cevap: 4.1'de felsefi problem yerine bilgi sorusu yazılması; 4.2'de tez belirtilmeden israfa ilişkin bilgilerin sıralanması, kavramların yanlış anlamda kullanılması (örneğin "sürdürülebilirlik" kavramının "pahalılık" anlamında kullanılması), karşıt görüşe hiç değinilmemesi ya da paragrafta hem "İsraf ahlaki bir sorundur." hem de "İsrafın ahlakla hiçbir ilgisi yoktur." gibi çelişkili yargılara yer verilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap: Bu soru öğrencinin kendi görüşünü gerekçelendirmesini ölçer. İşletmecinin görüşüne katılan ya da katılmayan öğrenci, aşağıdaki ölçütleri karşıladığı ölçüde puan alır.

5.1. (6 puan)

• Görüşe katılıp katılmadığını açıkça belirtme (2 puan; kararsız ya da belirsiz bir tutum için 1 puan)
• Tutumunu destekleyen, konuyla ilgili ve birbirinden farklı iki gerekçe yazma (2×2 = 4 puan). Gerekçe; canlıların yaşam hakkı, doğanın içsel ya da araçsal değeri, insanın temel ihtiyaçları, sürdürülebilirlik, gelecek kuşaklar gibi kavramlara ya da metindeki bilgilere dayanıyorsa 2 puan; konuyla ilgili ama yüzeysel ya da tutumu yalnızca tekrar eden bir gerekçe ise 1 puan verilir.

5.2. (4 puan)

• İki tarafın ihtiyacını birlikte gözeten, uygulanabilir bir öneri geliştirme (2 puan; yalnızca bir tarafı gözeten öneri için 1 puan). Örneğin etkinliklerin gündüz saatlerine alınması, yuvalama döneminde kumsala bakan ışıkların kısılması ya da denize dönük olmayacak biçimde düzenlenmesi, uzman gözetiminde kaplumbağa gözlem etkinlikleriyle doğa turizminin geliştirilmesi.
• Önerinin dayandığı çevre etiği anlayışını belirtip öneriyle ilişkilendirme (2 puan). Örneğin sürdürülebilirlik (insanın ihtiyaçlarını karşılarken doğal dengeyi koruma), canlı merkezci yaklaşım (kaplumbağaların yaşam hakkını gözetme) ya da fütüristik yaklaşım (kumsalı gelecek kuşaklara bırakma). Anlayış yalnızca adıyla yazılıp öneriyle ilişkilendirilmemişse 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

5.1. İşletmecinin görüşüne katılmıyorum. Birincisi, kaplumbağalar insana sağladıkları yarardan bağımsız olarak yaşam hakkına sahip canlılardır; insanın geçimi önemli olsa da bir türün yuva yaptığı alanı tehlikeye atmayı haklı çıkarmaz. İkincisi, kumsaldaki ışıklı etkinlikler yavruların denize ulaşmasını engelleyerek türün geleceğini tehdit eder. Doğal değerini yitiren bir kumsal uzun vadede turistler için de çekiciliğini kaybeder; bu yüzden işletmecinin savunduğu geçim kaynağı da sürdürülebilir olmaz.

5.2. Etkinlikler gündüz saatlerine alınabilir, otelin kumsala bakan ışıkları yuvalama döneminde kısılabilir. İlçe, uzman gözetiminde düzenlenen kaplumbağa gözlem etkinlikleri ve gönüllülük programlarıyla kaplumbağaları turizmin engeli değil, çekiciliği hâline getirebilir. Bu öneri, insanın ihtiyaçlarını karşılarken doğal dengeyi korumayı amaçlayan sürdürülebilirlik anlayışına dayanır.

Not: İşletmecinin görüşüne katılan bir öğrenci de örneğin insanın temel ihtiyaçlarının ve ilçe halkının geçiminin öncelikli olduğunu, işsizliğin de insan hayatını tehdit eden bir sorun olduğunu insan merkezci yaklaşımla gerekçelendirirse 5.1'den tam puan alır.

Yanlış cevap: Tutum belirtilmeden kaplumbağalar hakkında bilgi verilmesi; "Bence haklı, çünkü haklı." gibi gerekçesiz cevaplar; 5.2'de soruyla ilgisi olmayan, uygulanamayacak ya da hiçbir çevre etiği anlayışıyla ilişkilendirilmeyen öneriler (örneğin "Herkes ne isterse yapsın."). "Turizm tamamen yasaklansın." gibi yalnızca bir tarafı gözeten öneriler 5.2'nin ilk ölçütünden en fazla 1 puan alır. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (8 puan) Her konuşmacı için tutumun doğru belirlenmesi 1 puan, gerekçenin konuşmacının sözleriyle ilişkilendirilerek yazılması 1 puandır (4×1 + 4×1 = 8 puan).

• Dede: Teknofobi. Gerekçe: Teknolojiden korkmakta ve geri çekilmektedir; teknolojiyi insan özgürlüğünü kısıtlayan bir olgu olarak görüp hayatından tümüyle çıkarmak istemektedir.
• Zeynep: Teknofili. Gerekçe: Teknolojiye aşırı düşkünlük ve bağlılık göstermekte, her yeni cihazdan hoşnut olmakta, onlarsız yapamamaktadır.
• Anne: Uygun teknoloji. Gerekçe: Teknolojinin getirilerine teslim olmadan önce amaçlar ve değerler üzerine düşünülmesini, teknolojinin bu amaç ve değerlere göre seçilmesini istemektedir.
• Amca: Teknolojik anarşi. Gerekçe: Güç elde etmek, zengin olmak ve doğayı kontrol altına almak için teknolojik gelişimi koşulsuz desteklemektedir.

Kısmi cevap: Yanlış belirlenen her tutum için 1 puan, yazılmayan ya da konuşmacının sözleriyle ilişkilendirilmeyen her gerekçe için 1 puan eksik verilir. Tutum belirlenmeden yazılan gerekçeye tek başına puan verilmez.

6.2. (2 puan) Teknofilide teknolojiyle bilinçsizce kurulan özdeşimin, insanın teknoloji tarafından kuşatılmasına ve teknolojinin insan üzerindeki kontrolüne yol açtığını açıklama (1 puan); bunu Zeynep'in cihazlar olmadan bir gün bile geçirememesi, telefonunun elinden düşmemesi gibi ifadeleriyle ilişkilendirme (1 puan).

Örnek doğru cevap:

6.1. Dede teknofobi tutumundadır; teknolojiden korkar, onun özgürlüğü kısıtladığını düşünür ve teknolojiyi hayatından çıkarmak ister. Zeynep teknofili tutumundadır; teknolojiye aşırı düşkündür, her yeni cihazı hemen almak ister ve onlarsız yapamaz. Anne uygun teknoloji tutumunu benimser; cihazı almadan önce hangi amaçla kullanılacağını ve değerlerine uygun olup olmadığını sorgular. Amca teknolojik anarşi tutumundadır; teknolojiyi güç kazanmanın, zenginleşmenin ve doğayı kontrol altına almanın aracı olarak görür.

6.2. Zeynep cihazları bilinçsizce hayatının merkezine koymaktadır. Akıllı saati ve telefonu olmadan bir gün bile geçiremediğini söylemesi, artık cihazları onun değil, cihazların onun günlük yaşamını yönettiğini gösterir. Teknolojiyle bilinçsizce kurulan bu özdeşim, insanın teknoloji tarafından kuşatılmasına yol açar.

Yanlış cevap: Tutumların birbirine karıştırılması (örneğin annenin teknofobi, amcanın uygun teknoloji tutumunda olduğunun yazılması), gerekçe olarak konuşmacının sözleriyle ilgisi olmayan genel cümlelerin yazılması, 6.2'de Zeynep'in teknolojiyi bilinçli kullandığının ya da tutumunun hiçbir sorun doğurmayacağının yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.