Doğru cevap:

1.1. (6 puan)

• İki doğal koşulun yazılması: yıllık yağışın az olduğu kurak iklim, kuvvetli rüzgârlar (sahanın rüzgârların geçiş yolu üzerinde bulunması), gevşek ve kolay taşınabilen toprak, seyrek bitki örtüsü. (2 puan; her biri 1 puan)
• İki beşerî koşulun yazılması: meraların aşırı ve dipten otlatılması, toprağı tümüyle altüst eden pulluklarla sürüm yapılması ve nadas uygulaması, toprağı tutan çalıların yakacak için sökülmesi. (2 puan; her biri 1 puan)
• Neden-sonuç ilişkisi kurularak sonuçların yazılması: bitki örtüsü tahrip edilip toprak gevşeyince kurak iklimde kuvvetli rüzgârlar toprağı savurur; bunun sonucunda verimli toprak kaybedilir, kumullar hareket eder, ulaşım aksar, tarım arazileri ve makineler zarar görür, solunum yolu hastalıkları artar ve göç başlar. (2 puan; sonuçlar nedenlerle ilişkilendirilmeden yalnızca sıralanmışsa 1 puan)

1.2. (4 puan)

• İki önlemin yöneldiği nedenle ilişkilendirilmesi (2 puan; her biri 1 puan):
  • Alanın tel çitle çevrilmesi, aşırı otlatma ve insan etkisini (beşerî nedeni) ortadan kaldırarak bitki örtüsünün kendini yenilemesini sağlar.
  • Kamış perdelerin hâkim rüzgâr yönüne dik kurulması, rüzgârın hızını ve taşıma gücünü azaltarak kumulların hareketini durdurur.
  • Ot ekimi ve ağaçlandırma, seyrek bitki örtüsünü güçlendirerek toprağı köklerle tutar ve kalıcı rüzgâr perdesi oluşturur.
• Coğrafya biliminin iki katkısının yazılması (2 puan; her biri 1 puan): yağış, rüzgâr yönü ve hızı, toprak ve bitki örtüsü verilerini uydu görüntüleri ve CBS ile çakıştırarak rüzgâr erozyonu risk haritası hazırlamak; benzer koşullara sahip alanların dağılışını belirleyerek öncelikli müdahale alanlarını göstermek; rüzgâr perdelerinin ve ağaçlandırma alanlarının yerini hâkim rüzgâr yönüne göre önermek; mera, tarla ve koruma alanlarının sınırlarını belirleyen arazi kullanım planlamasına veri sağlamak; değişimi zaman içinde izlemek; halkı bilinçlendirmek.

Örnek doğru cevap: 1.1. Karapınar'da yağış az, rüzgâr kuvvetlidir ve toprak gevşektir. Meraların aşırı otlatılması, toprağı altüst eden pulluklarla sürüm yapılması ve çalıların yakacak için sökülmesi bitki örtüsünü yok etmiştir. Bitki örtüsü olmayan gevşek toprak kuvvetli rüzgârla savrulmuş, kumullar hareket etmiştir. Bu nedenle verimli toprak kaybedilmiş, kara yolu kapanmış, tarım arazileri zarar görmüş, solunum yolu hastalıkları artmış ve halk göç etme noktasına gelmiştir. 1.2. Tel çit, aşırı otlatmayı önleyerek bitki örtüsünün yenilenmesini sağlamıştır. Kamış perdeler rüzgâra dik kurulduğu için rüzgârın hızını kesip kumların taşınmasını azaltmıştır. Coğrafya, iklim, toprak ve bitki örtüsü verilerini CBS ile çakıştırarak erozyon riski yüksek alanları haritalayabilir ve bu alanlarda mera ve tarla kullanımını düzenleyen arazi kullanım planlarına öneriler sunabilir.

Yanlış cevap: Rüzgâr erozyonunun nedeni olarak yalnızca "yağmurların fazla olması" ya da "akarsuların aşındırması" gibi metinle çelişen nedenlerin yazılması; doğal ve beşerî koşulların birbirine karıştırılması (ör. aşırı otlatmanın doğal koşul olarak gösterilmesi); önlemlerin nedenlerle ilişkilendirilmeden yalnızca tekrar edilmesi; coğrafyanın katkısı olarak mekânla ilgisi olmayan genel ifadelerin ("insanlar dikkatli olmalı" gibi) yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (6 puan)

• İlişkinin belirlenmesi: Yeşil alan oranı arttıkça yüzey sıcaklığı azalır (1 puan); geçirimsiz yüzey oranı arttıkça yüzey sıcaklığı artar (1 puan).
• Nedenlerin açıklanması (4 puan; her doğru neden 1 puan): beton, asfalt ve çatı gibi yüzeylerin Güneş ışınlarını daha çok emip ısıyı depolaması ve geri yayması; geçirimsiz yüzeylerin yağmur suyunu tutamaması nedeniyle buharlaşmayla serinlemenin azalması; bitkilerin gölge oluşturması ve terleme yoluyla çevresini serinletmesi; suyun geç ısınması ve buharlaşma nedeniyle baraj gölünün en serin alan olması; yoğun yapılaşmanın rüzgârı engellemesi; sanayi, taşıt ve klimalardan çıkan atık ısının sıcaklığı artırması.

2.2. (4 puan) Her doğru etki 1 puandır: sıcak çarpması, kalp ve solunum yolu hastalıklarının artması (özellikle yaşlılar, çocuklar ve açık havada çalışanlar için risk); klima kullanımıyla elektrik tüketiminin ve enerji maliyetinin artması; elektrik şebekesinde yük artışı ve kesintiler; su tüketiminin artması; hava kirliliğinin ve yer seviyesindeki ozonun artması; iş gücü verimliliğinin düşmesi; yaşam kalitesinin azalması; turizm ve ticaret alanlarında açık hava kullanımının azalması.

2.3. (6 puan) Her basamak için basamakla uyumlu doğru katkı 2 puandır; katkı genel ve mekânla ilişkisiz yazılmışsa 1 puan verilir.

• Veri toplama ve haritalama: uydu görüntülerinden yüzey sıcaklığı haritası hazırlamak; arazi kullanımı, yeşil alan, yapı yoğunluğu ve nüfus verilerini CBS'de katmanlar hâlinde toplamak; ölçüm istasyonlarından sıcaklık verisi toplamak.
• Dağılışın ve nedenlerin çözümlenmesi: sıcak alanların nerede yoğunlaştığını belirlemek; sıcaklık haritasını arazi örtüsü katmanlarıyla çakıştırarak sıcaklığın geçirimsiz yüzey ve yeşil alan oranıyla ilişkisini ortaya koymak; sıcaklıktan en çok etkilenen nüfusun (yaşlı nüfus vb.) dağılışını belirlemek; benzer özellikteki ve risk taşıyan diğer mahalleleri saptamak.
• Planlama ve çözüm önerisi: yeni park ve yeşil koridorların yerini önermek; rüzgâr koridorlarının korunması için yapılaşma sınırlarını belirlemek; öncelikli müdahale alanlarını sıralamak; sıcak hava dalgalarında serinleme merkezlerinin yer seçimini yapmak; uygulamaların sonuçlarını zaman içinde izlemek.

2.4. (4 puan)

• Gerekçeli seçim (2 puan): 2. alan, yüzey sıcaklığının en yüksek (50 °C) ve geçirimsiz yüzey oranının en fazla (%92), yeşil alan oranının en az (%4) olduğu alandır. 1. alanın, sıcaklığı çok yüksek (47 °C) olduğu ve gün içinde çok sayıda insanın bulunduğu yoğun bir ticaret alanı olduğu gerekçesiyle seçilmesi de doğru kabul edilir. Gerekçesiz seçime 1 puan verilir.
• İki uygulama önerisi (2 puan; her biri 1 puan): açık renkli ve ışığı yansıtan çatı ve yol kaplamaları; yeşil çatı uygulamaları; otoparklarda ve yol kenarlarında ağaçlandırma; geçirgen zemin kaplamaları; yağmur suyunu tutan yeşil alanlar ve su öğeleri; gölgelikler; tarihî çarşıda tarihî dokuya uygun gölgelendirme ve ağaçlandırma; atık ısının azaltılması.

Örnek doğru cevap: 2.1. Yeşil alan oranı arttıkça yüzey sıcaklığı azalmakta, geçirimsiz yüzey oranı arttıkça yüzey sıcaklığı artmaktadır. Beton, asfalt ve çatılar Güneş enerjisini emip ısıyı depolar. Bu yüzeyler suyu tutmadığı için buharlaşmayla serinleme olmaz. Bitkiler ise gölge yapar ve terleme ile çevresini serinletir. Su geç ısındığı ve buharlaştığı için baraj gölü en serin alandır. 2.2. Sıcak çarpması ve kalp hastalıkları artar; klima kullanımı nedeniyle elektrik tüketimi artar; su tüketimi artar; çalışanların verimi düşer. 2.3. Veri toplama ve haritalama: Uydu görüntüleriyle kentin yüzey sıcaklığı haritası hazırlanır. Dağılışın ve nedenlerin çözümlenmesi: Sıcaklık haritası CBS'de arazi kullanımı katmanıyla çakıştırılarak sıcak alanların geçirimsiz yüzeyin fazla olduğu yerlerde toplandığı gösterilir. Planlama ve çözüm önerisi: Yeni parkların ve yeşil koridorların yerleri önerilir. 2.4. 2. alanı seçerim; çünkü yüzey sıcaklığı en yüksek, yeşil alanı en az ve geçirimsiz yüzeyi en fazla olan alandır. Fabrikaların çatıları açık renkli malzemeyle kaplanabilir ve otoparklar ağaçlandırılabilir.

Yanlış cevap: İlişkinin ters kurulması (ör. "yeşil alan arttıkça sıcaklık artar"); nedenlerin yalnızca "hava sıcak olduğu için" biçiminde açıklanması; kentsel ısı adasının etkisi olarak küresel ısınma ya da deprem gibi konuyla ilişkisiz olayların yazılması; basamaklara uymayan katkıların yazılması (ör. çözüm önerisinin veri toplama basamağına yazılması); gerekçe olarak tabloda bulunmayan bilgilerin kullanılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (3 puan)

• Katmanların sınıflandırılması (2 puan; tamamı doğruysa 2, bir hata varsa 1 puan): Nokta: Okullar. Çizgi: Kavaklı Deresi, Ana yollar. Alan: Parklar (oluşturulacak tampon bölge de alan katmanıdır).
• O3'ün dereye uzaklığı: Dere 300 m hizasından geçtiği, O3 ise 550 m hizasında bulunduğu için uzaklık 550 - 300 = 250 m'dir (2,5 kare). (1 puan)

3.2. (4 puan)

• Tampon bölge sınırlarının harita üzerinde derenin kuzeyinde 500 m, güneyinde 100 m hizasından geçen çizgilerle doğru çizilmesi. (2 puan; yalnızca bir yanı doğru çizilmişse 1 puan)
• Tampon bölge içinde kalan okulların yazılması: O1 (dereye 150 m), O2 (dereye 150 m), O4 (dereye 50 m). (2 puan; üçü de doğruysa 2, ikisi doğruysa 1 puan; tampon dışında kalan bir okul eklenmişse 1 puan düşülür)

3.3. (4 puan)

• Sorgu sonucunun yazılması: O2 (610 öğrenci) ve O4 (530 öğrenci). O1 tampon bölge içinde olduğu hâlde öğrenci sayısı 500'den az olduğu için sorgu sonucuna girmez. (2 puan; her okul 1 puan)
• Öncelikli okulun gerekçesiyle belirtilmesi: O4 daha önceliklidir; çünkü dereye en yakın okuldur (50 m) ve binası en eski binadır (1979). (2 puan; iki gerekçe 2, bir gerekçe 1 puan) O2'nin yalnızca öğrenci sayısının daha fazla olduğu gerekçesiyle seçilmesi durumunda 1 puan verilir.

3.4. (4 puan)

• Harita oluşturma adımlarının mantıklı bir sırayla yazılması (3 puan; doğru sırada üç adım 3 puan, sıralama hatalıysa toplamdan 1 puan düşülür): Kavaklı Deresi, Okullar ve gerekirse Ana yollar katmanlarının eklenmesi veya açılması; derenin çevresinde 200 m'lik tampon bölgenin oluşturulması; okullar ile tampon bölgenin çakıştırılması ve öz nitelik tablosunda sorgulama yapılması; risk taşıyan okulların farklı renk ya da sembolle gösterilmesi (sembolleştirme); haritaya başlık, lejant, ölçek ve yön okunun eklenmesi; haritanın kaydedilip paylaşılması.
• Kişisel verilerle ilgili bir hususun belirtilmesi: öğrencilerin ad, adres veya telefon gibi kişisel bilgilerinin haritada ve öz nitelik tablosunda yer almaması; başkalarına ait mekânsal verilerin izinsiz paylaşılmaması; verilerin gizliliğinin korunması. (1 puan)

Örnek doğru cevap: 3.1. Okullar nokta; Kavaklı Deresi ve Ana yollar çizgi; Parklar alan sembolüyle gösterilmiştir. Dere 300 m, O3 550 m hizasında olduğundan O3 dereye 250 m uzaklıktadır. 3.2. Tampon bölgenin sınırlarını derenin 200 m kuzeyinden (500 m hizası) ve 200 m güneyinden (100 m hizası) geçen çizgilerle çizdim. Tampon bölge içinde O1, O2 ve O4 kalır. 3.3. Sorgu sonucu O2 ve O4'tür. O4 daha önceliklidir; çünkü dereye yalnızca 50 m uzaklıktadır ve binası 1979 yılında yapılmış en eski binadır. 3.4. Önce Kavaklı Deresi ve Okullar katmanlarını eklerim. Dere çevresinde 200 m'lik tampon bölge oluştururum. Okullar ile tampon bölgeyi çakıştırıp sorgulama yaparım. Riskli okulları farklı renkle gösteririm. Haritaya başlık, lejant, ölçek ve yön oku ekleyip kaydederim. Haritada öğrencilerin ad ve adresleri gibi kişisel bilgilere yer vermem.

Yanlış cevap: Okulların çizgi, derenin alan sembolüyle sınıflandırılması; uzaklığın kare sayısı birim dönüşümü yapılmadan "2,5 km" gibi yazılması; tampon bölgenin derenin yalnızca bir yanına çizilmesi ya da tampon uzaklığının 200 m yerine 100 m veya 400 m alınması; sorgu sonucuna O1, O3, O5 veya O6'nın yazılması; öncelikli okulun gerekçesiz belirtilmesi; harita oluşturma adımlarında başlık ve lejant gibi temel harita bileşenlerine hiç yer verilmemesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (6 puan)

• Ölçütün belirtilmesi: akarsuyun sularını denize veya okyanusa ulaştırıp ulaştıramaması. (1 puan)
• Akarsuların sınıflandırılması (5 puan; her akarsu 1 puan):
  • Açık havza: Kızılırmak (Karadeniz), Fırat (Basra Körfezi), Meriç (Ege Denizi).
  • Kapalı havza: Çarşamba Çayı (Konya Ovası'nda sonlanır), Aras (bir göl olan Hazar Denizi'ne dökülür).

4.2. (4 puan) Her doğru etiketleme 1 puandır.

• Fırat: sınıraşan su (Türkiye'den doğup Suriye ve Irak'a geçer).
• Meriç: hem sınıraşan su (Bulgaristan'dan doğup Türkiye ile Yunanistan arasından akar) hem sınır oluşturan su (Türkiye-Yunanistan sınırı).
• Aras: hem sınıraşan su (Türkiye'den doğup başka ülkelere geçer) hem sınır oluşturan su (Türkiye-Ermenistan sınırı).
• Kızılırmak ve Çarşamba Çayı: yalnızca ülke topraklarında akan sular (ikisi birlikte doğru yazılırsa 1 puan).

Örnek doğru cevap: 4.1. Ölçüt, akarsuyun denize veya okyanusa ulaşıp ulaşamamasıdır. Açık havza: Kızılırmak, Fırat, Meriç. Kapalı havza: Çarşamba Çayı, Aras. Aras, Kura ile birleşerek okyanusa bağlantısı olmayan Hazar'a döküldüğü için kapalı havzadadır. 4.2. Fırat sınıraşan sudur. Meriç ve Aras hem sınıraşan hem de sınır oluşturan sulardır. Kızılırmak ve Çarşamba Çayı yalnızca ülke topraklarında akar.

Yanlış cevap: Aras'ın adında "deniz" geçen Hazar'a döküldüğü için açık havza olarak sınıflandırılması; Çarşamba Çayı'nın bir gölden çıktığı için açık havza sayılması; Fırat'ın sınır oluşturan su olarak etiketlenmesi; Meriç ve Aras için yalnızca bir etiketin yazılması (bu durumda ilgili akarsuya puan verilmez); ölçüt olarak akarsuyun uzunluğu veya debisinin yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (5 puan) Üç ölçüte göre de doğru sınıflandırılan her su kaynağı 1 puandır.

5.2. (5 puan)

• Hesaplama: %2,5 × 1,2 / 100 = %0,03 (işlem 1 puan, sonuç 1 puan). Yeryüzündeki her 10.000 birim suyun yalnızca yaklaşık 3 birimi göl, akarsu ve bataklık gibi yüzey ve diğer tatlı sulardadır.
• Açıklama (3 puan; her doğru gerekçe 1 puan): Göl ve akarsuları da içeren yüzey ve diğer tatlı suların payı çok küçüktür; tatlı suyun en büyük bölümü katı hâldeki buzullarda bulunur ve buzullar kutuplarda ve yüksek dağlarda yer aldığı için doğrudan kullanılamaz; yer altı suları tatlı suyun yaklaşık üçte birini oluşturur, sıvı hâldedir ve kuyularla pek çok yerden çıkarılabilir; yer altı suları yağışın az olduğu dönemlerde ve yüzey suyunun bulunmadığı kurak alanlarda da kullanılabilir.

Örnek doğru cevap: 5.1. Karadeniz: yer üstü, tuzlu, sıvı. Ağrı Dağı'ndaki buzul: yer üstü, tatlı, katı. Konya Ovası'ndaki akifer: yer altı, tatlı, sıvı. Tuz Gölü: yer üstü, tuzlu, sıvı. Sakarya Nehri: yer üstü, tatlı, sıvı. 5.2. 2,5 × 1,2 / 100 = 0,03; göl ve akarsuları da içeren yüzey ve diğer tatlı sular, yeryüzündeki tüm suların yalnızca %0,03'üdür. Tatlı suyun büyük kısmı buzullarda katı hâldedir ve kullanılamaz. Göl ve akarsuların payı bunun da yalnızca bir bölümü olduğu için insanlar, tatlı suyun yaklaşık üçte birini oluşturan ve kuyularla çıkarılabilen yer altı sularına bağımlıdır.

Yanlış cevap: Akiferdeki suyun yer üstü suyu, buzulun sıvı ya da tuzlu su olarak sınıflandırılması; Tuz Gölü'nün göl olduğu için tatlı su sayılması; hesaplamada oranların toplanması (2,5 + 1,2 = %3,7) ya da sonucun %1,2 veya %3 olarak bulunması; yer altı sularına bağımlılığın nedeni olarak "yer altı suları tükenmez" gibi yanlış bir gerekçenin yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (4 puan) Her başlık için doğru bir örnek 1 puandır.

• Çevresel: yer altı sularının çekiminin azalmasıyla akiferlerin kendini yenilemesi ve tuzlanmanın önlenmesi; sulanan tarım alanlarının artması; Alaköprü Barajı ile Anamur'da yeni bir baraj gölü oluşması.
• Ekonomik: sulu tarımın gelişmesi ve tarımsal üretimin artması; turizm ve sanayi için güvenilir su sağlanması; su taşıma ve arıtma maliyetlerinin azalması; projede çalışan inşaat ve mühendislik sektörünün gelişmesi.
• Politik: Türkiye ile KKTC arasındaki iş birliğinin ve dayanışmanın güçlenmesi; KKTC'nin su konusunda dış etkenlere bağımlılığının azalması; Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki etkinliğinin artması.
• Sosyokültürel: halkın temiz ve yeterli içme suyuna erişmesi; su kesintilerinin azalmasıyla yaşam kalitesinin ve sağlık koşullarının iyileşmesi; kırsal kesimde tarımla uğraşan nüfusun yerinde kalmasının kolaylaşması.

6.2. (3 puan)

• "Konum" kavramıyla bir araştırma sorusu (1 puan): Su neden Anamur'dan taşınmıştır? Alaköprü Barajı'nın yeri neden seçilmiştir? Anamur ile KKTC kıyıları arasındaki uzaklık ve deniz derinliği proje için nasıl bir önem taşır?
• "Değişim" kavramıyla bir araştırma sorusu (1 puan): Proje sonrasında KKTC'de yer altı sularının tuzluluğu nasıl değişmiştir? 2015'ten bu yana sulanan tarım alanlarında ve içme suyu kesintilerinde nasıl bir değişim olmuştur?
• Güvenilir bir kaynak (1 puan): Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğünün yayımları, KKTC'nin ilgili resmî kurumlarının raporları, TÜİK verileri, üniversitelerde yapılmış akademik çalışmalar.

6.3. (3 puan) Çıkarımda aşağıdaki noktalardan üçüne yer verilmesi (her biri 1 puan): KKTC'nin içme, kullanma ve sulama suyu ihtiyacının düzenli ve güvenilir bir kaynaktan karşılanmasıyla su güvenliğinin sağlanması; kuraklık dönemlerinde bile suya erişimin sürmesi; yer altı sularının korunarak gelecek nesillere aktarılması; projenin iki ülke arasındaki iş birliğini ve dayanışmayı güçlendirmesi; suyun stratejik bir kaynak olarak ülkeler arası ilişkilerde önemli bir yer tutması.

Örnek doğru cevap: 6.1. Çevresel: Yer altı sularının daha az çekilmesiyle akiferlerin tuzlanması önlenir. Ekonomik: Sulu tarım ve turizm gelişir. Politik: Türkiye ile KKTC arasındaki iş birliği güçlenir. Sosyokültürel: Halkın temiz içme suyuna erişimi artar ve su kesintileri azalır. 6.2. Konum: Su, KKTC'ye neden Anamur'dan taşınmıştır? Değişim: Proje sonrasında KKTC'deki yer altı sularının tuzluluğu nasıl değişmiştir? Bu soruların cevapları için DSİ'nin yayımlarından yararlanılabilir. 6.3. Proje, KKTC'nin su ihtiyacını düzenli bir kaynaktan karşılayarak kuraklık dönemlerinde bile suya erişimi güvence altına almıştır. Yer altı suları korunmuş, böylece su güvenliği sağlanmıştır. Su gibi stratejik bir kaynağın paylaşılması, Türkiye ile KKTC arasındaki iş birliğini ve dayanışmayı güçlendirmiştir.

Yanlış cevap: Etkilerin başlıklarla uyumsuz yazılması (ör. içme suyuna erişimin politik etki olarak gösterilmesi); araştırma sorusu yerine bilgi cümlesi yazılması ya da konum ve değişim kavramlarıyla ilişkisiz soruların sorulması; kaynak olarak sosyal medya paylaşımları veya kişisel blogların gösterilmesi; çıkarımın metinle ilişkisiz ya da yalnızca "proje çok faydalıdır" biçiminde gerekçesiz olması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

7.1. (5 puan)

• Bağlantının açıklanması (2 puan): İnci kefali yaşamının büyük bölümünü sodalı Van Gölü'nde beslenerek geçirir (1 puan); yumurtlama ve yavruların gelişmesi için göle dökülen tatlı su akarsularına ihtiyaç duyar, yavrular daha sonra göle döner (1 puan). Göl ve akarsular türün yaşamı için birbirini tamamlayan iki ortamdır.
• Çevresel sonuçlar (2 puan; iki sonuç, her biri 1 puan): balıkların üreyememesi ve popülasyonun azalması; yalnızca bu havzada yaşayan endemik türün yok olma tehlikesiyle karşılaşması; inci kefaliyle beslenen martı, karabatak gibi kuşların ve göldeki besin zincirinin etkilenmesi; biyolojik çeşitliliğin azalması.
• Ekonomik sonuç (1 puan): balıkçı ailelerinin gelir kaybı ve işsizlik; balık işleme ve satışının azalması; göç izlemeye dayalı turizm gelirlerinin düşmesi.

7.2. (5 puan)

• Çatışmanın çözümlenmesi (3 puan): Sulama suyu, çiftçilerin tarımsal üretimi ve geliri için gereklidir (1 puan); balık göçü ve ekosistemin sürmesi için akarsu yatağında yeterli su bulunması gerekir (1 puan); aynı su kaynağına yönelik bu iki ihtiyaç özellikle kurak dönemlerde ve göç mevsimiyle sulama mevsiminin çakıştığı ilkbahar-yaz aylarında çatışır; tek yönlü kullanım hem endemik türü hem de balıkçılık ve turizme dayalı geçim kaynaklarını tehdit eder (1 puan).
• İki öneri (2 puan; her biri 1 puan): göç döneminde regülatörden yatağa balıkların geçebileceği kadar su (can suyu) bırakılması; damla ve yağmurlama gibi basınçlı sulama yöntemleriyle suyun tasarruflu kullanılması; sulama takviminin göç dönemine göre düzenlenmesi; regülatöre balık geçidi yapılması; havzadaki su kullanımının ölçülerek izlenmesi ve planlanması; çiftçilerin, balıkçıların ve kurumların birlikte karar alması.

Örnek doğru cevap: 7.1. İnci kefali sodalı gölde beslenip büyür, ancak yumurtlamak için tatlı su akarsularına çıkar; yavrular da bir süre akarsuda kalıp göle döner. Yani göl ve akarsular birbirini tamamlar. Bu bağlantı bozulursa balıklar üreyemez, endemik tür yok olma tehlikesiyle karşılaşır ve onunla beslenen kuşlar da etkilenir. Balıkçılar gelirini kaybeder, göç izlemeye gelen ziyaretçiler azalır. 7.2. Çiftçiler ürünlerini sulamak için suya ihtiyaç duyarken balıkların göç edebilmesi için de yatakta su bulunmalıdır. Kurak dönemlerde su yetmediği için bu iki ihtiyaç çatışır ve suyun tamamının sulamaya ayrılması hem türü hem de balıkçılığı tehdit eder. Göç döneminde regülatörden yatağa can suyu bırakılmalı ve tarlalarda damla sulama kullanılarak su tasarrufu sağlanmalıdır.

Yanlış cevap: İnci kefalinin göle tuzlu suda yumurtlamak için geldiğinin yazılması; göl ile akarsuların rollerinin karıştırılması; çevresel ve ekonomik sonuçların birbirine karıştırılması; çatışmanın taraflarından yalnızca birinin ele alınması; "sulama tamamen yasaklanmalıdır" ya da "regülatör yıkılmalıdır" gibi yalnızca tek tarafın ihtiyacını gözeten önerilerin yazılması (bu öneriler için puan verilmez). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

8.1. (6 puan)

• Desenlerin adlandırılması (3 puan; her yerleşme 1 puan): Yerleşme A: dağınık yerleşme (rassal desen de kabul edilir). Yerleşme B: toplu yerleşme (kümelenmiş yerleşme de kabul edilir). Yerleşme C: çizgisel yerleşme.
• Coğrafi koşulların açıklanması (3 puan; her yerleşme 1 puan):
  • A: Eğimli ve parçalı arazi, bol yağış ve yamaç boyunca dağınık olarak bulunan su kaynakları evlerin birbirinden uzak kurulmasına yol açmıştır; ailelerin evlerini çay ve fındık bahçelerinin yanına yapması da dağınıklığı artırmıştır.
  • B: Düz ve geniş ova arazisi, suyun köyün ortasındaki çeşme ve kuyularda toplanması, ortak kullanım alanlarının (cami, okul, meydan) merkezde bulunması ve tarlaların köyün çevresinde yer alması evlerin bir merkez etrafında toplanmasını sağlamıştır.
  • C: Dar vadi ve dik yamaçlar nedeniyle yerleşmeye uygun düz alanın yalnızca vadi tabanında bulunması, akarsu ve kara yolunun vadi boyunca uzanması evlerin yol boyunca sıralanmasına yol açmıştır.

8.2. (5 puan)

• Bölgelerin merkezden dışa doğru belirlenmesi (3 puan; her bölge 1 puan): merkez (meydan, cami, okul ve çeşmenin bulunduğu ortak kullanım alanı); konut alanı (merkezin çevresinde birbirine yakın evler); tarım alanı (evlerin çevresindeki bahçeler ve dış kesimdeki geniş tarlalar).
• Geçişe ilişkin çıkarım (1 puan): Merkezden dışa doğru yapı yoğunluğu azalır, arazi kullanımı konuttan bahçeye, bahçeden tarlaya kademeli olarak değişir; bölgeler arasında keskin bir sınır yoktur.
• Mekânsal bağlantılara ilişkin çıkarım (1 puan): Merkezden dört yöne uzanan yollar, konutları merkezdeki ortak kullanım alanlarına ve dış kesimdeki tarlalara bağlar; merkez, köydeki günlük yaşamın ve etkileşimin odağıdır.

8.3. (4 puan)

• Karşılaştırma (2 puan; üç yerleşme doğru karşılaştırılırsa 2, iki yerleşme karşılaştırılırsa 1 puan): A'da evler dağınık olduğu ve patikalarla bağlandığı için ulaşım zordur, elektrik, su ve yol gibi hizmetlerin her eve götürülmesi pahalıdır. B'de hizmetler merkezde toplandığı için evlerin çoğu bu hizmetlere kısa mesafede ulaşır. C kara yolu üzerinde olduğu için diğer yerleşmelere ulaşımı kolaydır, ancak vadi boyunca uzandığı için yerleşmenin iki ucundaki evler birbirine uzaktır ve alan darlığı nedeniyle yerleşmenin genişlemesi zordur.
• Mekânsal hiyerarşinin açıklanması (2 puan): Yerleşmeler köy → kasaba → şehir → büyükşehir → metropol şeklinde büyüklük, işlev, nüfus ve hizmet çeşitliliğine göre basamaklanır. Köylerde bulunmayan lise, hastane ve banka gibi hizmetler için daha üst basamaktaki yerleşmelere, yani ilçe ve il merkezlerine gidilir; daha ileri sağlık ve eğitim hizmetleri için büyükşehirlere ve metropollere başvurulur. Üst basamaktaki yerleşmelerin etki alanı daha geniştir.

Örnek doğru cevap: 8.1. A dağınık, B toplu, C çizgisel yerleşmedir. A'da arazi dik ve parçalıdır, yağış bol olduğu için su kaynakları her yerdedir; aileler evlerini bahçelerinin yanına yapmıştır. B'de arazi düzdür ve su köyün ortasındaki çeşme ile kuyulardan sağlanır; bu nedenle evler meydan, cami ve okulun çevresinde toplanmıştır. C'de vadi dar ve yamaçlar dik olduğundan evler, vadi tabanındaki yol boyunca dizilmiştir. 8.2. Merkezde meydan, cami, okul ve çeşme vardır; onun çevresinde sık dokulu konut alanı, en dışta bahçeler ve tarlalar bulunur. Merkezden dışa doğru evler seyrekleşir ve konut alanı yerini tarım alanına bırakır. Merkezden dört yöne uzanan yollar evleri merkeze ve tarlalara bağlar. 8.3. A'da evler dağınık olduğundan ulaşım ve hizmet götürmek zordur; B'de hizmetler merkezde olduğu için kolay ulaşılır; C kara yolu üzerinde olduğu için başka yerleşmelere ulaşımı kolaydır ama uzunlamasına yayıldığı için uçlar birbirine uzaktır. Bu köylerde yaşayanlar lise, hastane ve banka için üst basamaktaki ilçe ve il merkezlerine gider; çünkü yerleşmeler köy, kasaba, şehir, büyükşehir ve metropol şeklinde hiyerarşik bir düzene sahiptir ve üst basamaklarda hizmet çeşitliliği fazladır.

Yanlış cevap: Yerleşme A'nın toplu, B'nin dağınık, C'nin dairesel ya da ızgara planlı olarak adlandırılması; desenin nedeni olarak planlarla ve verilen bilgilerle ilişkisiz koşulların (ör. A için "kuraklık", B için "eğimli arazi") yazılması; bölgelerin sıralamasının dıştan içe karıştırılması; mekânsal hiyerarşinin yalnızca nüfus büyüklüğüyle açıklanıp hizmet ve işlev farkına değinilmemesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.